Lừa đảo định cư đầu tư thường dùng ba đòn: hứa chắc chắn được duyệt hoặc hoàn vốn, tạo áp lực thời gian bằng chuyện sắp hết suất hay sắp đổi luật, và tách bạn khỏi nguồn kiểm chứng độc lập bằng cách tự lo trọn gói từ dự án, luật sư tới chuyển tiền. Khi thấy cả ba cùng lúc, dù người giới thiệu là người quen hay công ty có văn phòng sang trọng, nên dừng lại và kiểm trên nguồn chính thức trước khi chuyển bất kỳ khoản tiền nào.
Không phải mọi thất bại đầu tư là lừa đảo: dự án thật vẫn có thể thua lỗ, chính sách thật vẫn có thể đổi. Bài này phân biệt rủi ro hợp pháp với gian lận, kể các kịch bản điển hình đã được cơ quan chức năng các nước công bố, và chỉ cách tự kiểm từng mắt xích. Bài chỉ mô tả để nhận diện, không nêu tên công ty cụ thể nào.
Sáu kịch bản điển hình
Dự án không tồn tại hoặc khác xa mô tả. Tài liệu đẹp, phối cảnh ấn tượng, nhưng đất chưa mua, giấy phép chưa có, chủ đầu tư là công ty mới lập. Tiền được giải ngân ngay vào tài khoản không phải ký quỹ. Một số vụ gian lận EB-5 bị cơ quan chứng khoán Mỹ khởi kiện cho thấy tiền nhà đầu tư bị dùng cho mục đích khác hẳn dự án được giới thiệu.
Hứa hoàn vốn chắc chắn, lãi cao. Với EB-5, cam kết hoàn vốn bảo đảm vừa trái luật vừa đáng ngờ. Với chương trình châu Âu, lời hứa lợi suất cố định cao từ bất động sản hoặc quỹ thường không có cơ sở. Lời hứa càng chắc, càng nên hỏi ai chịu trách nhiệm pháp lý nếu không thực hiện.
Bao đậu, cam kết thời gian xét. Không bên tư nhân nào quyết định được kết quả xét hồ sơ của cơ quan di trú nước ngoài. Câu hoàn tiền nếu trượt thường đi kèm điều khoản trừ đủ loại phí khiến số tiền hoàn rất ít.
Làm đẹp hồ sơ nguồn tiền. Dịch vụ đề nghị tạo hợp đồng mua bán, sao kê, xác nhận thu nhập để hợp thức nguồn tiền. Đây không chỉ là lừa khách mà còn kéo khách vào hành vi khai gian với cơ quan di trú, có thể dẫn tới cấm nhập cảnh lâu dài và trách nhiệm pháp lý ở Việt Nam.
Bán thư hỗ trợ khởi nghiệp hoặc suất đề cử. Với Start-up Visa của Canada hay diện doanh nhân tỉnh bang, kịch bản là trả tiền để có thư hỗ trợ từ một tổ chức chỉ định cùng ý tưởng kinh doanh viết hộ. Thư có thể giả, hoặc thật nhưng hồ sơ sụp khi cơ quan di trú hỏi kỹ năng lực người sáng lập.
Mạo danh cơ quan nhà nước hoặc luật sư. Thư, cuộc gọi, tin nhắn tự xưng là cơ quan di trú, lãnh sự quán, đòi đóng phí gấp vào tài khoản cá nhân để giữ hồ sơ. Cơ quan di trú không thu phí qua tài khoản cá nhân hay ví điện tử.
Vì sao người có học, có tiền vẫn bị lừa
Nạn nhân của lừa đảo định cư thường không phải người thiếu hiểu biết. Họ thường là chủ doanh nghiệp thành công, quen ra quyết định nhanh và tin vào mạng lưới quan hệ. Kẻ lừa đảo khai thác chính điều đó: giới thiệu qua người quen, mời dự hội thảo ở khách sạn lớn, cho gặp người đã định cư thành công để kể chuyện. Câu chuyện thành công có thể thật, nhưng nó thuộc về một dự án khác, một thời điểm khác.
Yếu tố thứ hai là động cơ vì con. Phụ huynh muốn con học và sống ở nước ngoài thường sợ lỡ cơ hội, sợ con quá tuổi phụ thuộc, sợ chính sách đóng lại. Áp lực thời gian làm người ta bỏ qua bước kiểm chứng. Thông điệp kiểu đây là suất cuối trước khi luật thay đổi đánh đúng vào nỗi sợ đó.
Một kịch bản đáng chú ý ở Việt Nam là kết hợp giữa lời mời đầu tư và lời mời du học cho con: gói trọn gói gồm suất trường, thị thực du học và đường lên thường trú cho cả nhà nhờ một khoản đầu tư. Các phần trong gói có thể thuộc những cơ chế hoàn toàn khác nhau, không phần nào bảo đảm phần nào. Hãy tách từng phần ra và hỏi riêng: khoản đầu tư này theo chương trình nào, do cơ quan nào xét, con học theo thị thực nào, và nếu một phần thất bại thì các phần còn lại ra sao.
Yếu tố thứ ba là sự phức tạp của luật di trú. Khi hồ sơ có hàng trăm trang tiếng Anh với thuật ngữ chuyên môn, người ta dễ phó mặc cho bên tự xưng chuyên gia. Cách tự bảo vệ không phải là học hết luật, mà là biết những câu hỏi đúng và biết kiểm câu trả lời ở đâu.
Rủi ro hợp pháp và dấu hiệu gian lận khác nhau ra sao
Bảng giúp phân biệt những điều bình thường trong một chương trình thật với những điều nên khiến bạn dừng lại. Một dấu hiệu đơn lẻ chưa chắc là lừa đảo, nhưng nhiều dấu hiệu cùng lúc là tín hiệu rõ.
| Khía cạnh | Bình thường ở chương trình thật | Dấu hiệu nên dừng |
|---|---|---|
| Kết quả | Không cam kết duyệt, nói rõ rủi ro | Bao đậu, cam kết thời gian |
| Vốn | Vốn trong rủi ro, công bố rõ các kịch bản xấu | Cam kết hoàn vốn chắc chắn, lãi cố định cao |
| Tiền | Chuyển vào tài khoản ký quỹ hoặc tài khoản doanh nghiệp, qua ngân hàng | Chuyển vào tài khoản cá nhân, tiền mặt, ví điện tử |
| Giấy tờ | Tài liệu pháp lý đầy đủ, cho thời gian đọc và mang đi hỏi | Chỉ có tờ rơi, không cho mang hợp đồng về |
| Luật sư | Khuyến khích bạn có luật sư riêng | Ngăn hoặc chê việc thuê luật sư riêng |
| Thời gian | Cho bạn thẩm định vài tuần | Phải đặt cọc ngay trong ngày hội thảo |
Điểm chung của các dấu hiệu bên phải là chúng cắt bạn khỏi kiểm chứng độc lập. Bất kỳ yêu cầu nào làm bạn khó hỏi người thứ ba đều đáng nghi.
Cách tự kiểm từng mắt xích trước khi chuyển tiền
Mỗi chương trình có nguồn tra cứu chính thức. Danh sách dưới đây là những việc tự làm được, không tốn phí, trước khi ký hay chuyển tiền.
- Kiểm chương trình còn sống: đọc trang cơ quan di trú chính thức của nước đó, không dựa vào tài liệu của bên bán. Ghi lại ngày kiểm.
- Kiểm trung tâm vùng và dự án EB-5: tra danh sách trung tâm vùng được chỉ định và danh sách đã bị chấm dứt trên trang USCIS; hỏi số biên nhận đơn I-956F của dự án.
- Kiểm luật sư: luật sư di trú Mỹ phải có giấy phép của một đoàn luật sư bang, tra được trên trang của đoàn luật sư đó; tư vấn di trú Canada được cấp phép tra được qua cơ quan quản lý nghề tư vấn di trú và quốc tịch của Canada.
- Kiểm tổ chức chỉ định Start-up Visa: danh sách tổ chức được chỉ định đăng trên canada.ca; hỏi thẳng tổ chức đó qua kênh liên lạc chính thức của họ.
- Kiểm tài khoản nhận tiền: tên chủ tài khoản phải là pháp nhân của dự án hoặc tài khoản ký quỹ, khớp với hợp đồng; xác nhận lại qua kênh độc lập trước khi chuyển.
- Tìm thông tin xử phạt công khai: tra tên dự án, chủ đầu tư, người giới thiệu cùng các từ khoá về kiện tụng, xử phạt trên nguồn báo chí và trang cơ quan quản lý.
Những bước này không bảo đảm tuyệt đối an toàn, nhưng loại được phần lớn các kịch bản gian lận thô. Phần thẩm định sâu về tài chính dự án vẫn cần người chuyên môn độc lập, như bài thẩm định dự án EB-5 trong danh mục đã nêu.
Khi nghi đã bị lừa: làm gì trước
Việc đầu tiên là dừng mọi khoản chuyển tiếp theo, kể cả khi bên kia nói cần thêm phí để giải ngân hay để cứu hồ sơ. Kẻ lừa đảo thường đòi thêm tiền khi nạn nhân bắt đầu nghi ngờ. Sau đó gom toàn bộ bằng chứng: hợp đồng, biên nhận, tin nhắn, email, ghi âm nếu có, chứng từ chuyển tiền, danh thiếp, tài liệu hội thảo.
Liên hệ ngay ngân hàng đã chuyển tiền để hỏi khả năng tra soát, thu hồi, dù với chuyển khoản quốc tế khả năng này thấp nếu để lâu. Trình báo với cơ quan công an nơi cư trú tại Việt Nam, mang theo hồ sơ bằng chứng. Nếu dự án hoặc người nhận tiền ở nước ngoài, có thể báo cho cơ quan quản lý của nước đó, ví dụ ở Mỹ là cơ quan chứng khoán đối với gian lận đầu tư, và kênh báo cáo gian lận của cơ quan di trú.
Đồng thời, nhờ một luật sư di trú độc lập xem tình trạng hồ sơ di trú của bạn: đơn đã nộp thật chưa, có giấy tờ nào bị làm giả đứng tên bạn không. Nếu hồ sơ có giấy tờ giả do bên dịch vụ tạo ra, việc chủ động rút hoặc giải trình sớm có thể giảm hậu quả về sau.
Thói quen giúp không bị lừa ngay từ đầu
Tách ba vai trong mọi giao dịch: người giới thiệu dự án, luật sư đại diện riêng cho bạn, người thẩm định tài chính độc lập. Trả phí cho luật sư và người thẩm định trực tiếp, không qua bên bán. Không ký gì trong ngày đầu nghe giới thiệu; mang tài liệu về, đọc, hỏi, rồi mới quyết.
Đặt cho mình một quy tắc về tiền: không đặt cọc, không trả phí giữ suất trước khi luật sư riêng đã đọc hợp đồng và xác nhận tài khoản nhận. Khoản đặt cọc nhỏ ban đầu thường là bước mở đầu để bên lừa đảo kiểm tra mức độ tin tưởng của bạn trước khi đòi khoản lớn hơn.
Ghi lại mọi lời hứa bằng văn bản. Lời hứa miệng ở hội thảo không có giá trị khi tranh chấp. Nếu bên giới thiệu không dám ghi điều họ vừa nói vào hợp đồng, đó là câu trả lời. Chỉ chuyển tiền qua ngân hàng, tới tài khoản pháp nhân khớp với hợp đồng, và giữ đủ chứng từ.
Cuối cùng, nhớ rằng cơ hội thật hiếm khi đòi quyết định trong vài giờ. Nếu cần người cùng rà lại một lời mời đang nhận được theo danh sách dấu hiệu trên, bạn có thể gửi thông tin qua form tư vấn miễn phí của Vĩnh Trú; các nguồn kiểm chứng cuối cùng vẫn là cơ quan di trú và cơ quan quản lý chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Công ty có giấy phép kinh doanh tư vấn ở Việt Nam thì có đáng tin không?
Giấy phép kinh doanh chỉ cho thấy công ty được thành lập hợp pháp, không xác nhận dự án họ giới thiệu là thật hay tốt. Công ty tư vấn ở Việt Nam cũng không thay được luật sư được cấp phép ở nước đến. Hãy kiểm dự án và luật sư theo nguồn chính thức của nước đến.
Người quen đã định cư thành công giới thiệu thì có cần kiểm nữa không?
Vẫn cần. Thành công của người quen có thể thuộc về dự án khác, thời điểm khác, chính sách khác. Người giới thiệu cũng có thể nhận hoa hồng mà không nói ra. Kiểm dự án hiện tại như với bất kỳ dự án nào khác.
Hội thảo miễn phí ở khách sạn lớn có phải lừa đảo không?
Không nhất thiết. Nhiều chương trình thật cũng giới thiệu qua hội thảo. Điều cần cảnh giác là áp lực đặt cọc tại chỗ, lời hứa bao đậu, hoàn vốn, và việc không cho mang tài liệu pháp lý về đọc. Đi hội thảo để nghe, không để ký.
Có thể đòi lại tiền đã chuyển ra nước ngoài cho dự án gian lận không?
Có thể nhưng thường khó và lâu. Ở Mỹ, khi cơ quan chứng khoán khởi kiện, toà có thể chỉ định người quản lý tài sản để thu hồi và chia lại cho nhà đầu tư, nhưng thường không đủ toàn bộ. Cần luật sư ở nước đó và giữ đủ chứng từ để tham gia các thủ tục này.
Nhận cuộc gọi tự xưng lãnh sự quán đòi đóng phí hồ sơ thì làm gì?
Không chuyển tiền, không cung cấp thông tin cá nhân qua cuộc gọi đó. Tự tìm kênh liên lạc chính thức của cơ quan được nhắc tới và hỏi lại. Cơ quan di trú và lãnh sự quán không thu phí qua tài khoản cá nhân hay yêu cầu chuyển tiền gấp qua điện thoại.