Với EB-5, bạn có hai mô hình: góp vốn qua trung tâm vùng (regional center), nơi dự án do người khác điều hành và được tính cả việc làm gián tiếp, hoặc đầu tư trực tiếp vào doanh nghiệp do chính bạn lập hay tham gia quản lý, nơi chỉ việc làm trực tiếp có trong bảng lương mới được tính. Phần lớn nhà đầu tư Việt Nam chọn trung tâm vùng vì không phải sống gần dự án và không phải tự tuyển 10 người, đổi lại phải trả phí quản lý và đặt niềm tin vào bên điều hành.
Hai mô hình dùng mẫu đơn khác nhau (I-526E cho trung tâm vùng, I-526 cho đầu tư trực tiếp), chịu quy định giám sát khác nhau và có hồ sơ rủi ro khác nhau. Bài này so sánh từng điểm, kèm ví dụ giả định để thấy vì sao một chủ nhà hàng thành công ở Việt Nam chưa chắc nên mở nhà hàng ở Mỹ để lấy thẻ.
Trung tâm vùng là gì và tiền của bạn đi đâu
Trung tâm vùng là một tổ chức kinh tế ở Mỹ được USCIS chấp thuận cho thu hút vốn EB-5 vào các dự án trong một khu vực địa lý nhất định. Sau luật năm 2022, trung tâm vùng phải nộp đơn xin chỉ định (mẫu I-956), mỗi dự án phải nộp đơn phê duyệt đầu tư riêng (mẫu I-956F), và hằng năm phải báo cáo, đóng phí vào quỹ liêm chính và chịu kiểm toán. Trung tâm vùng không phải là cơ quan nhà nước, cũng không được nhà nước bảo lãnh.
Mô hình phổ biến nhất là cho vay. Nhà đầu tư góp vốn vào một công ty hợp danh hữu hạn gọi là doanh nghiệp thương mại mới; công ty này gom vốn của nhiều nhà đầu tư rồi cho chủ dự án, ví dụ một công ty xây khách sạn hay khu nhà ở, vay với kỳ hạn nhiều năm. Chủ dự án dùng tiền xây dựng, tạo việc làm; khi khoản vay đáo hạn và các điều kiện di trú đã xong, tiền được trả về doanh nghiệp thương mại mới rồi về nhà đầu tư.
Có dự án dùng mô hình góp vốn chủ sở hữu thay vì cho vay: nhà đầu tư thành người sở hữu một phần dự án và hưởng lời lỗ theo kết quả kinh doanh. Mô hình này về lý thuyết có thể sinh lời cao hơn nhưng khó thoát vốn hơn, vì phải chờ dự án bán hoặc tái cấp vốn. Khi đọc tài liệu chào bán, việc đầu tiên nên xác định là bạn đang cho vay hay đang sở hữu, ai đứng trước bạn trong thứ tự được trả nợ.
Việc làm được tính như thế nào ở mỗi mô hình
Đầu tư trực tiếp: chỉ việc làm thật trong bảng lương. Doanh nghiệp phải tuyển ít nhất 10 nhân viên toàn thời gian, tức khoảng từ 35 giờ một tuần, là công dân, thường trú nhân hoặc người được phép làm việc lâu dài tại Mỹ, không tính nhà đầu tư và gia đình. Bằng chứng gồm bảng lương, tờ khai thuế lương, hồ sơ nhân sự. Nếu doanh nghiệp đã có sẵn nhân viên trước khi đầu tư, chỉ phần tăng thêm mới tính.
Trung tâm vùng: cả việc làm gián tiếp và phát sinh. Dự án được tính việc làm ở nhà cung cấp, việc làm do chi tiêu của người lao động mới tạo ra trong nền kinh tế khu vực, ước tính bằng mô hình kinh tế được chấp nhận như RIMS II hay IMPLAN. Luật năm 2022 đặt giới hạn: việc làm gián tiếp không được chiếm toàn bộ, và việc làm xây dựng ngắn hạn chỉ được tính một phần theo công thức.
Đệm việc làm. Dự án tốt thường được thiết kế để tạo nhiều việc làm hơn mức cần, ví dụ giả định 15 hay 20 việc làm cho mỗi nhà đầu tư thay vì đúng 10, để phòng chi tiêu thực tế thấp hơn dự toán. Một dự án vừa sát 10 việc làm cho mỗi nhà đầu tư là dự án mỏng, chỉ cần chậm tiến độ là thiếu.
So sánh hai mô hình theo điều người đầu tư quan tâm
Bảng dưới gom những điểm khác nhau mang tính quyết định. Không mô hình nào an toàn hơn tuyệt đối; mỗi bên chuyển rủi ro sang một chỗ khác.
| Tiêu chí | Trung tâm vùng | Đầu tư trực tiếp |
|---|---|---|
| Mẫu đơn | I-526E, dựa trên dự án đã nộp I-956F | I-526, kèm kế hoạch kinh doanh của chính bạn |
| Việc làm được tính | Trực tiếp, gián tiếp, phát sinh theo mô hình kinh tế | Chỉ việc làm trực tiếp trong bảng lương |
| Ai điều hành | Chủ dự án và trung tâm vùng | Bạn hoặc doanh nghiệp bạn tham gia quản lý |
| Nơi sống | Bất kỳ đâu ở Mỹ | Thường phải gần doanh nghiệp |
| Phí | Vốn đầu tư cộng phí quản lý hoặc phí hành chính | Không phí trung tâm vùng nhưng chịu toàn bộ chi phí vận hành |
| Khả năng thu hồi vốn | Theo hợp đồng vay và thời hạn dự án | Theo giá trị doanh nghiệp khi bán hoặc tiếp tục kinh doanh |
| Rủi ro chính | Dự án chậm, trung tâm vùng gian lận hoặc bị chấm dứt | Doanh nghiệp lỗ, không giữ đủ 10 nhân viên |
Trên thực tế, chi phí ẩn của đầu tư trực tiếp thường lớn hơn người ta nghĩ: tiền thuê mặt bằng, lương cho 10 người trở lên, bảo hiểm, thuế, trong khi chủ doanh nghiệp vừa sang Mỹ chưa hiểu thị trường địa phương. Ngược lại, trung tâm vùng tưởng nhàn nhưng bạn gần như không có tiếng nói khi dự án gặp vấn đề.
Ví dụ giả định: chủ chuỗi quán cà phê ở Việt Nam chọn đường nào
Anh Minh, ví dụ giả định, có ba quán cà phê ở TP.HCM, sổ sách rõ ràng, khai thuế đầy đủ nhiều năm. Anh nghĩ đến việc mở quán ở Mỹ theo diện đầu tư trực tiếp vì quen nghề. Khi tính kỹ, anh phải thuê đủ 10 nhân viên toàn thời gian và giữ họ trong suốt thời gian thẻ có điều kiện. Một quán cà phê nhỏ ở Mỹ thường dùng nhiều nhân viên bán thời gian, và để có 10 vị trí toàn thời gian, quy mô quán phải lớn, chi phí lương rất cao so với doanh thu ban đầu.
Anh cũng phải chuyển sang sống gần quán, điều hành thật, trong khi vợ anh muốn sống ở thành phố có trường tốt cho con và anh vẫn còn ba quán ở Việt Nam cần quản lý. Nếu quán ở Mỹ làm ăn kém và phải cắt giảm nhân viên, hồ sơ gỡ điều kiện có thể không đạt. Với anh Minh, trung tâm vùng phù hợp hơn: anh dùng tiền tích luỹ hợp pháp, chọn một dự án có đệm việc làm tốt, sống nơi gia đình muốn, giữ được việc kinh doanh ở Việt Nam trong giai đoạn đầu.
Ngược lại, chị Lan, cũng là ví dụ giả định, đã sống ở Mỹ theo diện thị thực khác nhiều năm, hiểu thị trường, có kế hoạch mua lại và mở rộng một xưởng sản xuất đang có 20 nhân viên. Với chị, đầu tư trực tiếp cho quyền kiểm soát, tránh phí trung tâm vùng và tiền đầu tư phục vụ chính việc kinh doanh chị muốn làm, miễn là chị chứng minh được phần việc làm tăng thêm thật.
Câu hỏi nên đặt với trung tâm vùng trước khi ký
Trung tâm vùng nào cũng có tài liệu chào bán dày hàng trăm trang. Thay vì đọc hết từ đầu, hãy dùng danh sách câu hỏi dưới đây để buộc bên bán trả lời bằng văn bản và đối chiếu với tài liệu pháp lý.
- Trung tâm vùng còn được chỉ định hợp lệ không, dự án đã nộp hoặc đã được duyệt I-956F chưa, đã có nhà đầu tư nào của dự án được duyệt I-526E chưa?
- Trong cùng trung tâm vùng, đã có bao nhiêu nhà đầu tư được duyệt I-829 và nhận lại vốn ở các dự án trước?
- Tổng vốn dự án là bao nhiêu, vốn EB-5 chiếm bao nhiêu phần, phần còn lại đến từ khoản vay ngân hàng hay vốn chủ, và ai được trả trước?
- Dự án tạo bao nhiêu việc làm cho mỗi nhà đầu tư theo báo cáo kinh tế, đệm bao nhiêu phần trăm so với mức 10?
- Có thoả thuận ký quỹ (escrow) giữ tiền tới khi đơn được nộp hoặc được duyệt không, điều kiện hoàn tiền khi bị từ chối là gì?
- Phí hành chính, hoa hồng trả cho người giới thiệu là bao nhiêu và ai nhận, theo yêu cầu công khai của luật năm 2022?
Rủi ro ở mỗi mô hình và cách giảm
Rủi ro lớn nhất của trung tâm vùng là dự án không hoàn thành hoặc chủ dự án dùng tiền sai mục đích. Các vụ gian lận EB-5 bị cơ quan chứng khoán Mỹ khởi kiện, như vụ khu nghỉ dưỡng Jay Peak ở bang Vermont năm 2016, cho thấy cả trung tâm vùng có tên tuổi cũng có thể sai phạm. Cách giảm rủi ro là chọn dự án có nguồn vốn khác đã cam kết, có ký quỹ, có lịch sử trả vốn, và thuê luật sư cùng người thẩm định độc lập do bạn trả tiền.
Rủi ro lớn nhất của đầu tư trực tiếp là kinh doanh không đạt, không giữ đủ người. Ngoài ra, nếu bạn đang ở Việt Nam, khả năng điều hành từ xa trong giai đoạn đầu gần như không thực tế. Cách giảm rủi ro là chọn ngành bạn hiểu, có người cộng sự đáng tin ở Mỹ, lập kế hoạch kinh doanh chi tiết đáp ứng tiêu chuẩn của cơ quan di trú, và có dòng tiền dự phòng cho ít nhất hai năm hoạt động.
Một rủi ro chung của cả hai mô hình là rủi ro hồ sơ, tách khỏi rủi ro kinh doanh. Dự án có thể chạy tốt mà hồ sơ của bạn vẫn bị từ chối vì nguồn tiền không chứng minh được, hoặc ngược lại hồ sơ được duyệt I-526E nhưng dự án sau đó đình trệ khiến khâu I-829 gặp khó. Vì vậy nên đánh giá riêng hai câu hỏi: dự án có đủ điều kiện di trú không, và dự án có trả được tiền không. Câu thứ nhất do luật sư di trú trả lời; câu thứ hai cần người hiểu tài chính dự án, đọc được báo cáo thị trường, dự toán xây dựng và hợp đồng vay. Rất nhiều gia đình chỉ hỏi câu thứ nhất, vì quảng cáo thường lấy tỷ lệ duyệt I-526E làm điểm bán hàng chính.
Dù chọn mô hình nào, đừng ký bất kỳ thoả thuận nào khi chưa có luật sư di trú đại diện riêng cho bạn đọc. Nếu cần người cùng liệt kê câu hỏi cho từng dự án đang được giới thiệu, bạn có thể gửi thông tin qua form tư vấn miễn phí của Vĩnh Trú; các quy định cuối cùng vẫn lấy theo uscis.gov.
Câu hỏi thường gặp
Có thể đầu tư trực tiếp vào chính doanh nghiệp của người thân ở Mỹ không?
Có thể, nếu doanh nghiệp đáp ứng điều kiện doanh nghiệp thương mại mới hoặc mở rộng đáng kể, vốn của bạn tạo thêm đủ 10 việc làm mới, và bạn tham gia quản lý. Quan hệ gia đình khiến cơ quan di trú soi kỹ hơn tính thật của khoản đầu tư và vai trò của bạn, nên hồ sơ phải chặt chẽ.
Mỗi trung tâm vùng có nhiều dự án, chọn trung tâm hay chọn dự án?
Chọn dự án là chính. Uy tín của trung tâm vùng là một tín hiệu, nhưng tiền của bạn đi vào một dự án cụ thể với chủ đầu tư, cấu trúc vốn và rủi ro riêng. Có trung tâm vùng tốt vẫn có dự án yếu, nên mỗi dự án cần được thẩm định độc lập.
Việc làm xây dựng có được tính không?
Có, trong mô hình trung tâm vùng, nhưng luật năm 2022 giới hạn cách tính việc làm xây dựng kéo dài dưới hai năm: chỉ một phần được tính theo tỷ lệ thời gian. Dự án chủ yếu dựa vào việc làm xây dựng ngắn hạn cần được xem kỹ báo cáo kinh tế.
Đầu tư trực tiếp có cần thuê đủ 10 người ngay từ đầu không?
Không nhất thiết ngay khi nộp I-526, nhưng phải có kế hoạch kinh doanh khả thi cho thấy sẽ tạo đủ việc làm, và khi nộp I-829 phải chứng minh việc làm đã có hoặc sẽ có trong thời gian hợp lý. Thực tế, càng trễ thì càng khó thuyết phục.
Nếu trung tâm vùng bị USCIS chấm dứt thì hồ sơ của mình ra sao?
Luật năm 2022 có cơ chế bảo vệ một phần: nhà đầu tư có thể được giữ tư cách đơn khi tìm doanh nghiệp hay trung tâm vùng mới trong thời hạn nhất định, tuỳ giai đoạn của hồ sơ. Cách áp dụng phức tạp và phụ thuộc từng trường hợp, cần luật sư di trú đánh giá ngay khi có thông báo.