EB-5 là gì: mức đầu tư, 10 việc làm và thẻ xanh có điều kiện cho nhà đầu tư

EB-5 là diện thẻ xanh thứ năm trong nhóm việc làm của Mỹ, dành cho nhà đầu tư nước ngoài bỏ vốn vào một doanh nghiệp thương mại mới tại Mỹ và chứng minh khoản vốn đó tạo ra ít nhất 10 việc làm toàn thời gian cho người lao động Mỹ. Theo Đạo luật Cải cách và Liêm chính EB-5 ký ngày 15/3/2022, mức vốn tối thiểu là 1.050.000 USD, hoặc 800.000 USD nếu dự án nằm trong vùng việc làm mục tiêu (TEA) hay là dự án hạ tầng đủ điều kiện. Luật dự liệu điều chỉnh các mức này theo lạm phát định kỳ, nên trước khi nộp phải kiểm lại con số trên uscis.gov.

Nhà đầu tư, vợ hoặc chồng và con chưa kết hôn dưới 21 tuổi cùng nhận thẻ xanh có điều kiện hai năm. Sau đó phải chứng minh vốn đã được giữ đúng cam kết và việc làm đã được tạo ra thì mới gỡ điều kiện để nhận thẻ 10 năm. Bài này giải thích từng điều kiện cốt lõi, cách diện EB-5 khác các diện việc làm khác, và những điểm người Việt hay hiểu sai.

Diện EB-5 ra đời từ đâu và vì sao vẫn tồn tại

EB-5 được Quốc hội Mỹ lập ra trong Đạo luật Nhập cư năm 1990 với mục tiêu thu hút vốn nước ngoài và tạo việc làm cho người Mỹ. Ban đầu, nhà đầu tư phải tự lập hoặc mua doanh nghiệp và trực tiếp tuyển 10 nhân viên, điều rất khó với người không quen thị trường Mỹ. Năm 1992, chương trình thí điểm trung tâm vùng ra đời, cho phép tính cả việc làm gián tiếp do dự án tạo ra trong nền kinh tế khu vực, và từ đó phần lớn nhà đầu tư EB-5 đi qua trung tâm vùng.

Diện này được phân khoảng 7,1% tổng số thẻ xanh diện việc làm mỗi năm, tương đương khoảng gần mười nghìn suất, tính cả người phụ thuộc. Vì mỗi nhà đầu tư thường đi kèm hai đến ba người thân, số nhà đầu tư thật sự được nhận mỗi năm ít hơn nhiều so với con số suất cấp. Mỗi nước cũng chịu giới hạn chung theo quốc gia, nên những nước có nhiều nhà đầu tư như Trung Quốc, Ấn Độ từng phải xếp hàng nhiều năm. Việt Nam cuối thập niên 2010 thuộc nhóm nước có nhiều nhà đầu tư EB-5 nhất và từng có ngày ưu tiên riêng trên Visa Bulletin.

Chương trình trung tâm vùng nhiều lần hết hạn và phải được Quốc hội gia hạn tạm thời, có lúc tạm ngưng hẳn vào năm 2021. Đạo luật năm 2022 tái cấp phép chương trình tới ngày 30/9/2027, đồng thời siết hàng loạt quy định về minh bạch, kiểm toán và chống gian lận. Muốn biết chương trình còn được cấp phép sau mốc đó hay không, phải theo dõi thông báo của USCIS.

Năm điều kiện cốt lõi của một hồ sơ EB-5

Doanh nghiệp thương mại mới. Vốn phải đi vào một doanh nghiệp vì lợi nhuận được lập sau ngày 29/11/1990, hoặc doanh nghiệp cũ được tái cấu trúc, mở rộng đáng kể. Trong mô hình trung tâm vùng, doanh nghiệp này thường là một công ty hợp danh hữu hạn gom vốn nhiều nhà đầu tư rồi cho dự án vay.

Đủ mức vốn và vốn thật sự được đầu tư. Không chỉ cam kết sẽ đầu tư; tiền phải được chuyển vào hoặc được cam kết không thể rút lại theo cách luật chấp nhận. Vốn có thể là tiền mặt, tài sản, khoản nợ được bảo đảm bằng tài sản của nhà đầu tư, nhưng phải định giá được và có nguồn hợp pháp.

Vốn nằm trong rủi ro. Đây là điều kiện bị hiểu sai nhiều nhất. Dự án không được bảo đảm hoàn vốn, không được cam kết lợi nhuận cố định hay quyền bán lại phần vốn cho bên bảo lãnh với giá định sẵn. Hợp đồng có điều khoản mua lại bảo đảm có thể khiến hồ sơ bị từ chối.

Nguồn tiền hợp pháp và truy được đường đi. Nhà đầu tư phải chứng minh tiền đến từ thu nhập, kinh doanh, bán tài sản, thừa kế, quà tặng hợp pháp, và chứng minh đường đi của tiền từ nguồn gốc tới tài khoản dự án. Đây là phần tốn công nhất của hồ sơ người Việt.

Tạo đủ 10 việc làm cho mỗi nhà đầu tư. Việc làm phải là toàn thời gian cho người lao động đủ điều kiện ở Mỹ, không tính chính nhà đầu tư và gia đình. Đầu tư trực tiếp chỉ tính việc làm trực tiếp có tên trong bảng lương; trung tâm vùng được tính việc làm gián tiếp theo mô hình kinh tế được chấp nhận.

Ba mức vốn và các nhóm suất dành riêng

Luật năm 2022 không chỉ đặt mức vốn mà còn dành riêng một phần suất cho các dự án ở vùng nông thôn, vùng thất nghiệp cao và dự án hạ tầng. Suất dành riêng này giúp nhà đầu tư từ nước có hàng chờ dài có cơ hội đi nhanh hơn ở một số giai đoạn.

Một điểm thay đổi quan trọng từ năm 2022: việc xác định một khu vực là TEA thuộc về cơ quan di trú liên bang chứ không còn do chính quyền bang cấp thư xác nhận như trước. Nhờ vậy giảm tình trạng ghép nối các khu dân cư kỳ lạ để biến một khu trung tâm đô thị thịnh vượng thành vùng thất nghiệp cao. Khi xem dự án, nên hỏi rõ dự án dựa vào căn cứ nào để được xếp TEA và thời điểm xác định.

EB-5 khác các diện thẻ xanh việc làm khác ở điểm nào

Các diện EB-1, EB-2, EB-3 dựa vào năng lực của người nộp: bằng cấp, kinh nghiệm, thành tích hoặc một chủ thuê Mỹ cần tuyển. EB-5 thì gần như không xét bằng cấp, không đòi tiếng Anh, không cần chủ thuê bảo lãnh và không phải trải qua chứng nhận lao động. Điều cơ quan di trú xét là tiền: có đủ không, có hợp pháp không, có đặt vào rủi ro thật không và có tạo việc làm không.

Chính vì không xét năng lực nên EB-5 hấp dẫn với chủ doanh nghiệp, người làm kinh doanh lâu năm ở Việt Nam muốn cho con sang Mỹ học và ở lại. Nhưng nó cũng có nghĩa là toàn bộ gánh nặng chứng minh dồn vào hồ sơ tài chính. Một chủ doanh nghiệp có tài sản lớn nhưng sổ sách không rõ ràng, thu nhập không khai thuế đầy đủ, có thể gặp khó hơn một người làm công ăn lương có thu nhập thấp hơn nhưng giấy tờ minh bạch.

Một khác biệt nữa là thẻ xanh có điều kiện. Người đi diện EB-1 đến EB-3 nhận thẻ 10 năm ngay, còn người đi EB-5 chỉ nhận thẻ hai năm và phải nộp đơn gỡ điều kiện. Nếu dự án không giữ được vốn hay không chứng minh được việc làm, cả gia đình có thể mất thẻ dù đã sống ở Mỹ hai năm. Đầu năm 2025, chính quyền Mỹ còn công bố ý tưởng một chương trình thẻ vàng dựa trên khoản đóng góp; chi tiết pháp lý và quan hệ của nó với EB-5 cần theo dõi trực tiếp trên trang của cơ quan di trú.

Thời gian và hàng chờ: điều quảng cáo hay nói lướt

Thời gian một hồ sơ EB-5 đi hết gồm ba khúc: thời gian USCIS xét đơn I-526 hoặc I-526E, thời gian chờ suất theo ngày ưu tiên nếu nước bạn bị tồn đọng, và thời gian xét đơn gỡ điều kiện I-829. Mỗi khúc có thể kéo dài nhiều tháng tới nhiều năm tuỳ giai đoạn. USCIS đăng thời gian xử lý tham khảo trên trang của mình và có chính sách ưu tiên xét hồ sơ thuộc nhóm nông thôn.

Ngày ưu tiên của nhà đầu tư là ngày nộp đơn I-526 hoặc I-526E. Khi Visa Bulletin của Bộ Ngoại giao cho thấy ngày của bạn đã tới lượt ở đúng nhóm, bạn mới được cấp thị thực định cư hoặc được điều chỉnh tình trạng. Cách đọc bảng này được giải thích chi tiết trong bài về Visa Bulletin ở danh mục Thẻ xanh Mỹ; với EB-5, hãy nhớ đọc đúng cột cho Việt Nam và đúng nhóm dành riêng hay không dành riêng.

Một hệ quả ít người tính là tuổi của con. Nếu hồ sơ kéo dài, con sắp 21 tuổi có thể mất tư cách phụ thuộc. Luật có cơ chế bảo vệ tuổi trẻ em, trừ bớt thời gian đơn được xét, nhưng không phải lúc nào cũng đủ. Gia đình có con từ 17 tuổi trở lên nên nhờ luật sư tính trước kịch bản xấu, kể cả phương án con đi diện du học song song.

Ai hợp và ai không hợp với EB-5

EB-5 hợp với gia đình có tài sản hợp pháp chứng minh được, chấp nhận khoản tiền lớn nằm yên và có thể mất một phần, và có mục tiêu sống lâu dài ở Mỹ, thường vì con cái. Người đã có hoặc sắp có diện khác, như được thân nhân bảo lãnh với thời gian chờ chấp nhận được, hay có năng lực đi diện tay nghề, nên so sánh kỹ trước khi chọn con đường đắt nhất này.

EB-5 không hợp với người cần tiền đó để sống trong vài năm tới, người có tài sản nhưng nguồn gốc khó chứng minh, hoặc người chỉ muốn một tấm thẻ dự phòng mà không định sống ở Mỹ. Thẻ xanh đòi coi Mỹ là nơi cư trú chính; người đi đi về về, ở Việt Nam phần lớn thời gian có thể gặp rắc rối ở cửa khẩu, thậm chí bị coi là đã từ bỏ cư trú.

Trước khi chọn dự án, hãy đọc thêm các bài về trung tâm vùng, quy trình I-526E tới I-829, thẩm định dự án và chứng minh nguồn tiền trong cùng danh mục. Nếu cần người cùng rà lại hoàn cảnh gia đình trước khi gặp luật sư, form tư vấn miễn phí của Vĩnh Trú là một điểm khởi đầu; mọi con số cuối cùng vẫn phải kiểm trên uscis.gov và travel.state.gov.

Câu hỏi thường gặp

EB-5 có yêu cầu tiếng Anh hay bằng cấp không?

Không. Diện EB-5 không xét trình độ học vấn, không đòi chứng chỉ tiếng Anh và không cần kinh nghiệm quản lý nếu đi qua trung tâm vùng. Tuy vậy, để sống và làm việc ở Mỹ sau khi có thẻ, cũng như để nhập tịch về sau, tiếng Anh là điều kiện thực tế không tránh được.

Nhà đầu tư EB-5 có phải sống ở bang có dự án không?

Không. Nhà đầu tư qua trung tâm vùng có thể sống ở bất kỳ bang nào, vì không phải tự điều hành dự án. Người đầu tư trực tiếp thì thường phải tham gia quản lý hoặc hoạch định chính sách của doanh nghiệp, nên trên thực tế thường sống gần nơi kinh doanh.

Mức 800.000 USD có còn đến năm 2027 không?

Luật năm 2022 quy định điều chỉnh mức vốn theo lạm phát định kỳ, mốc đầu tiên dự kiến từ năm 2027. Mức áp dụng là mức có hiệu lực tại thời điểm bạn nộp đơn, vì vậy cần kiểm trên trang USCIS ngay trước khi chuyển tiền thay vì dựa vào con số trong tài liệu quảng cáo cũ.

Tiền quà tặng từ cha mẹ có dùng cho EB-5 được không?

Được, nếu là quà tặng thật, có giấy tờ tặng cho hợp lệ và người tặng chứng minh được nguồn tiền hợp pháp của chính họ. USCIS sẽ xét nguồn tiền của người tặng kỹ như của nhà đầu tư. Quà tặng có điều kiện hoàn trả bí mật có thể bị coi là khai gian.

Nếu dự án thất bại thì thẻ xanh có bị mất không?

Có nguy cơ. Khi nộp I-829, nhà đầu tư phải chứng minh vốn đã được giữ đầu tư và việc làm đã được tạo hoặc sẽ được tạo trong thời gian hợp lý. Dự án đình trệ có thể khiến đơn bị từ chối. Luật năm 2022 có một số cơ chế bảo vệ nhà đầu tư khi trung tâm vùng bị chấm dứt, nhưng không xoá được mọi rủi ro.

EB-5 có giúp được cha mẹ hay anh chị em đi cùng không?

Không. Người phụ thuộc trong hồ sơ EB-5 chỉ gồm vợ hoặc chồng và con chưa kết hôn dưới 21 tuổi. Cha mẹ, anh chị em hoặc con đã lớn muốn đi phải có hồ sơ riêng, có thể là một hồ sơ EB-5 thứ hai hoặc chờ bảo lãnh sau khi nhà đầu tư nhập tịch.