Canada hiện không còn chương trình nhà đầu tư cấp liên bang kiểu bỏ tiền thụ động lấy thường trú; chương trình liên bang dành cho nhà đầu tư và doanh nhân đã đóng từ năm 2014. Người có vốn muốn định cư Canada qua con đường kinh doanh thường đi một trong ba ngả: diện doanh nhân của các tỉnh bang (đến lập hoặc mua doanh nghiệp, điều hành đạt cam kết rồi được đề cử thường trú), Start-up Visa liên bang cho doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới được tổ chức chỉ định hậu thuẫn, hoặc chương trình riêng của Quebec.
Cả ba đều đòi năng lực kinh doanh thật và phần lớn bắt đầu bằng giấy phép tạm, không cho thường trú ngay. Từ năm 2024, chính phủ liên bang còn siết Start-up Visa và tạm dừng diện tự doanh trong bối cảnh giảm chỉ tiêu nhập cư. Bài này giải thích cách các chương trình vận hành ở mức nguyên lý; danh sách chương trình đang mở, ngưỡng tài sản, vốn đầu tư thay đổi thường xuyên nên phải kiểm trên canada.ca và trang di trú của từng tỉnh.
Vì sao Canada chuyển từ nhà đầu tư thụ động sang doanh nhân điều hành
Chương trình nhà đầu tư liên bang cũ cho phép người có tài sản ròng đủ mức cho chính phủ vay một khoản không lãi trong năm năm để đổi lấy thường trú. Nhiều đánh giá của chính phủ Canada cho thấy nhóm nhập cư này khai thu nhập và đóng thuế thấp hơn mức kỳ vọng, nhiều người không sống ở Canada lâu dài. Năm 2014, chương trình bị chấm dứt cùng với chương trình doanh nhân liên bang.
Thay vào đó, chính sách chuyển sang đòi người nhập cư phải tạo hoặc điều hành doanh nghiệp thật, sống thật ở Canada, đặc biệt ở các tỉnh cần người và vốn. Đây là lý do diện doanh nhân của tỉnh bang có thoả thuận thực hiện với các cam kết cụ thể và chỉ đề cử thường trú sau khi người nộp đã chứng minh điều hành doanh nghiệp đủ thời gian.
Với gia đình Việt Nam, hệ quả là không còn con đường chỉ cần tiền. Người đi diện này phải có kinh nghiệm quản lý hoặc sở hữu doanh nghiệp, có kế hoạch kinh doanh khả thi tại địa phương, đủ tiếng Anh hoặc tiếng Pháp để làm việc, và sẵn sàng sống ở tỉnh đề cử. Người chưa từng kinh doanh hoặc chỉ muốn đầu tư thụ động nên cân nhắc diện khác.
Diện doanh nhân tỉnh bang thường đi qua những bước nào
Mỗi tỉnh có luật chơi riêng, nhưng khung chung của các diện doanh nhân tỉnh bang khá giống nhau. Thứ tự dưới đây là mô tả khái quát, không phải quy trình của một tỉnh cụ thể.
- Nộp hồ sơ bày tỏ nguyện vọng lên hệ thống của tỉnh, được chấm điểm theo kinh nghiệm kinh doanh, tài sản ròng, vốn dự định đầu tư, ngoại ngữ, tuổi, có từng đến khảo sát tỉnh hay không, và ngành nghề.
- Được mời nộp hồ sơ đầy đủ, kèm kế hoạch kinh doanh, báo cáo xác minh tài sản ròng và nguồn gốc của nó, có tỉnh đòi bên xác minh độc lập.
- Phỏng vấn và ký thoả thuận thực hiện với tỉnh, ghi cam kết về số vốn đầu tư, số việc làm tạo cho người địa phương, vai trò quản lý hằng ngày, có tỉnh đòi đặt cọc hoàn lại khi đạt cam kết.
- Nhận thư hỗ trợ để xin giấy phép lao động từ liên bang, sang Canada lập hoặc mua doanh nghiệp và điều hành.
- Báo cáo kết quả sau thời gian điều hành do tỉnh quy định, chứng minh đã đầu tư đủ, tạo đủ việc làm, sống tại tỉnh.
- Được tỉnh đề cử, rồi nộp hồ sơ thường trú lên IRCC cho cả gia đình.
Từ lúc bắt đầu tới khi có thẻ thường trú thường mất nhiều năm, trong đó giai đoạn điều hành doanh nghiệp bằng giấy phép tạm là phần rủi ro nhất. Nếu doanh nghiệp không đạt cam kết, tỉnh có thể không đề cử và giấy phép lao động hết hạn.
Start-up Visa: dành cho doanh nghiệp đổi mới, không phải cửa hàng
Start-up Visa là chương trình liên bang cho người sáng lập doanh nghiệp khởi nghiệp có tính đổi mới, có khả năng tăng trưởng và tạo việc làm ở Canada. Điều kiện cốt lõi là nhận được thư hỗ trợ từ một tổ chức được chính phủ chỉ định: quỹ đầu tư mạo hiểm, nhóm nhà đầu tư thiên thần hoặc vườn ươm doanh nghiệp. Người nộp còn cần ngoại ngữ ở mức tối thiểu theo quy định, đủ tiền để sống khi mới sang, và đáp ứng điều kiện về tỷ lệ sở hữu doanh nghiệp.
Chương trình này không phù hợp với kế hoạch mở nhà hàng, tiệm làm móng hay cửa hàng bán lẻ thông thường; tổ chức chỉ định chỉ hậu thuẫn ý tưởng có tính đổi mới mà họ thấy có tiềm năng đầu tư. Từ tháng 4/2024, IRCC giới hạn số doanh nghiệp mỗi tổ chức chỉ định được hậu thuẫn mỗi năm và ưu tiên những hồ sơ có vốn cam kết từ quỹ, nhà đầu tư Canada. Tương lai của chương trình cũng được chính phủ xem xét lại trong kế hoạch nhập cư các năm sau, nên phải kiểm trên canada.ca xem chương trình còn nhận hồ sơ theo hình thức nào.
Một rủi ro đặc thù của Start-up Visa là các dịch vụ bán thư hỗ trợ. Kịch bản thường gặp là người môi giới nhận tiền để sắp xếp thư từ một tổ chức chỉ định, với ý tưởng kinh doanh do người khác viết hộ. IRCC có quyền đánh giá lại tính thật của doanh nghiệp và năng lực của người sáng lập; hồ sơ dựa trên ý tưởng không phải của mình rất dễ bị từ chối hoặc gặp vấn đề khi phải thực sự vận hành.
So sánh ba ngả kinh doanh vào Canada
Bảng tóm tắt khác biệt mang tính nguyên lý. Tên chương trình, ngưỡng tài sản và vốn đầu tư từng tỉnh đổi thường xuyên nên không ghi con số ở đây.
| Tiêu chí | Doanh nhân tỉnh bang | Start-up Visa | Quebec |
|---|---|---|---|
| Ai xét | Tỉnh bang đề cử, IRCC cấp thường trú | Tổ chức chỉ định hậu thuẫn, IRCC xét | Quebec chọn, IRCC cấp thường trú |
| Loại doanh nghiệp | Doanh nghiệp thông thường, nhiều tỉnh ưu tiên ngành và vùng | Khởi nghiệp đổi mới có tiềm năng tăng trưởng | Theo chương trình doanh nhân, nhà đầu tư của Quebec |
| Thường trú ngay hay sau | Sau thời gian điều hành đạt cam kết | Có thể nộp thường trú sau khi có thư hỗ trợ, kèm giấy phép tạm | Tuỳ chương trình, có yêu cầu riêng |
| Ngôn ngữ | Theo yêu cầu từng tỉnh | Mức tối thiểu theo quy định liên bang | Tiếng Pháp ngày càng quan trọng |
| Rủi ro chính | Không đạt cam kết, doanh nghiệp thua lỗ | Bị hạn chế số suất, rủi ro thư hỗ trợ không thật | Chương trình tạm ngưng, đổi điều kiện |
Không ngả nào cho thường trú chỉ vì có tiền. Gia đình nào cũng nên tự hỏi: người đứng đơn chính có thật sự muốn và có thể điều hành doanh nghiệp ở một thị trường mới, trong môi trường ngôn ngữ mới, trong vài năm không?
Quebec: chương trình riêng và yếu tố tiếng Pháp
Quebec có quyền chọn người nhập cư kinh tế riêng theo thoả thuận với liên bang. Chương trình nhà đầu tư của Quebec từng là kênh đầu tư thụ động lớn nhất còn lại ở Canada, nhưng đã tạm ngưng nhận hồ sơ từ năm 2019. Quebec sau đó công bố phiên bản mới với điều kiện khắt khe hơn, trong đó tiếng Pháp và cam kết sống ở Quebec được nhấn mạnh hơn trước.
Ngoài chương trình nhà đầu tư, Quebec còn có chương trình doanh nhân và người tự doanh theo luật chơi riêng. Người được Quebec chọn nhận giấy chứng nhận lựa chọn rồi mới nộp hồ sơ thường trú lên IRCC. Do Quebec thay đổi chương trình liên tục và có những đợt ngừng nhận hồ sơ dài, mọi thông tin cần kiểm trên trang của chính phủ Quebec tại thời điểm bạn quan tâm.
Một điểm cần biết thêm: người được Quebec chọn theo diện kinh tế phải có ý định sống ở Quebec. Dù hiến pháp Canada cho thường trú nhân quyền đi lại tự do giữa các tỉnh, việc khai ý định sống ở Quebec rồi chuyển ngay sang tỉnh khác có thể bị xem xét lại tính trung thực của hồ sơ. Gia đình nên chọn Quebec vì thật sự muốn sống ở đó, không vì coi đó là cửa dễ hơn.
Với người Việt không nói tiếng Pháp, Quebec thường không phải lựa chọn đầu tiên. Nhưng với gia đình có con học tiếng Pháp hoặc đã có người thân ở Montreal, đây là hướng đáng tìm hiểu. Bài riêng về định cư Quebec ở danh mục Thường trú Canada giải thích hệ chọn người nhập cư của tỉnh này.
Đánh giá năng lực trước khi chọn ngả Canada
Trước khi trả phí cho bất kỳ ai, hãy tự đánh giá ba điểm. Thứ nhất là kinh nghiệm kinh doanh có giấy tờ: sở hữu doanh nghiệp bao nhiêu năm, tỷ lệ sở hữu, quy mô nhân sự, báo cáo tài chính. Thứ hai là tài sản ròng có chứng minh được nguồn gốc không. Thứ ba là ngoại ngữ: điểm tiếng Anh hoặc tiếng Pháp hiện tại so với yêu cầu tối thiểu, và khả năng học thêm.
Một cách tự kiểm nhanh là thử viết một trang kế hoạch kinh doanh cho chính doanh nghiệp bạn định mở ở Canada: khách hàng là ai, đối thủ là ai, cần bao nhiêu nhân viên, doanh thu năm đầu dự kiến bao nhiêu theo ví dụ giả định, và vì sao bạn làm tốt hơn người địa phương. Nếu không trả lời được những câu này mà không cần người viết hộ, diện doanh nhân chưa phải thời điểm của bạn.
Sau đó, nên đến khảo sát tỉnh mình nhắm tới: tìm hiểu thị trường, chi phí, cộng đồng. Một số tỉnh cộng điểm cho chuyến khảo sát thật. Khảo sát cũng giúp bạn biết mình có muốn sống ở đó không, vì cam kết sống tại tỉnh là nghiêm túc. Nhiều người Việt nhắm vào các thành phố lớn nhưng chương trình doanh nhân của tỉnh lại ưu tiên vùng nhỏ.
Cuối cùng, so sánh với các con đường khác như du học chuyển định cư cho con, diện tay nghề nếu bạn có nghề chuyên môn, hay EB-5 ở Mỹ nếu mục tiêu là thường trú cho cả nhà mà không muốn điều hành doanh nghiệp. Nếu cần người cùng so sánh các con đường cho gia đình, bạn có thể gửi thông tin qua form tư vấn miễn phí của Vĩnh Trú; quy định chính thức vẫn đọc trên canada.ca và trang di trú của tỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Canada có còn chương trình bỏ tiền là có thường trú không?
Ở cấp liên bang thì không, chương trình nhà đầu tư liên bang đã đóng từ năm 2014. Quebec có chương trình nhà đầu tư riêng với lịch sử tạm ngưng và thay đổi điều kiện; trạng thái nhận hồ sơ phải kiểm trực tiếp. Các diện còn lại đều đòi điều hành doanh nghiệp thật.
Mua lại một doanh nghiệp có sẵn ở Canada có được tính không?
Nhiều chương trình doanh nhân tỉnh bang chấp nhận mua lại doanh nghiệp có sẵn, thường kèm điều kiện về thời gian doanh nghiệp đã hoạt động, việc giữ hoặc tạo thêm việc làm, và thẩm định giá mua. Một số tỉnh không chấp nhận mua lại ở vài ngành. Đọc kỹ quy định của tỉnh trước khi đàm phán mua.
Diện tự doanh (self-employed) của Canada còn không?
Chương trình người tự doanh liên bang, dành cho người có kinh nghiệm văn hoá, thể thao, đã bị tạm dừng nhận hồ sơ mới từ năm 2024. Kiểm canada.ca để biết khi nào hay có mở lại hay không và theo điều kiện nào.
Vợ con có được đi cùng trong giai đoạn giấy phép lao động không?
Thường có. Vợ hoặc chồng có thể xin giấy phép lao động mở và con được đi học trong thời gian người đứng đơn điều hành doanh nghiệp, tuỳ chương trình và quy định từng giai đoạn. Chính sách cấp giấy phép cho người phụ thuộc cũng bị điều chỉnh theo năm nên cần kiểm.
Nếu doanh nghiệp không đạt cam kết thì sao?
Tỉnh có thể không đề cử, và khi giấy phép lao động hết hạn, gia đình phải rời Canada hoặc chuyển sang tình trạng khác hợp lệ. Một số tỉnh cho điều chỉnh cam kết trong trường hợp có lý do chính đáng nếu báo sớm. Tiền đặt cọc, nếu có, có thể không được hoàn.
Start-up Visa có cần vốn tối thiểu không?
Chương trình liên bang không đặt mức vốn đầu tư tối thiểu cố định cho người sáng lập, nhưng tổ chức chỉ định thường đòi quỹ hoặc nhà đầu tư cam kết vốn ở mức họ đặt ra. Người nộp còn phải chứng minh đủ tiền sinh sống theo bảng của IRCC.