Người gốc Việt mang quốc tịch nước ngoài muốn về sống lâu dài tại Việt Nam có bốn hướng cư trú chính: dùng giấy miễn thị thực cho người gốc Việt, ở theo thẻ tạm trú ký hiệu TT nếu có cha, mẹ, vợ, chồng hoặc con là công dân Việt Nam bảo lãnh, xin thẻ thường trú sau ba năm tạm trú liên tục theo diện thân nhân, hoặc trở lại quốc tịch Việt Nam theo Luật Quốc tịch. Không có một đường đúng cho mọi người; lựa chọn phụ thuộc vào việc còn người thân trực hệ là công dân trong nước hay không, muốn giữ quốc tịch nước ngoài đến mức nào, và về để nghỉ hưu, làm việc hay kinh doanh.
Bài viết dành cho những người như ông Hải, rời Việt Nam từ thập niên 1980, nay là công dân Mỹ đã nghỉ hưu, muốn về quê ở Vĩnh Long chăm mẹ già; hay chị Thảo sinh ra ở Paris, mang quốc tịch Pháp, muốn về Hà Nội làm việc vài năm. Hai hoàn cảnh rất khác nhau và dẫn tới hai lộ trình khác nhau.
Câu hỏi đầu tiên: bạn có còn quốc tịch Việt Nam không
Nghe có vẻ lạ, nhưng nhiều người rời Việt Nam từ lâu không chắc mình còn hay đã mất quốc tịch Việt Nam. Luật Quốc tịch qua các thời kỳ có cách xử lý khác nhau đối với người định cư ở nước ngoài. Có người chưa từng làm thủ tục thôi quốc tịch, có người được cho thôi quốc tịch khi nhập tịch nước khác theo yêu cầu của nước đó. Người sinh ra ở nước ngoài có cha mẹ là người Việt thì tuỳ việc khai sinh lúc nhỏ.
Nếu vẫn còn quốc tịch Việt Nam, người đó có thể xin hộ chiếu Việt Nam, và khi đã có giấy tờ chứng minh quốc tịch thì đăng ký cư trú như một công dân, không cần đến thẻ tạm trú hay thẻ thường trú dành cho người nước ngoài. Việc xác định có quốc tịch Việt Nam hay không thuộc thẩm quyền của cơ quan tư pháp và cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài; giấy tờ cũ như giấy khai sinh, hộ chiếu Việt Nam cũ là bằng chứng quan trọng.
Nếu đã mất quốc tịch, người đó là người nước ngoài theo luật Việt Nam, dù gốc Việt. Khi đó bốn hướng cư trú nêu trên mới là những lựa chọn cần cân nhắc. Phần còn lại của bài dành cho trường hợp này.
Bốn hướng cư trú đặt cạnh nhau
Bảng dưới đặt bốn hướng theo điều kiện, độ ổn định và công sức. Thông tin là nguyên lý chung, chi tiết cần kiểm với cơ quan có thẩm quyền tại thời điểm làm:
| Hướng | Điều kiện chính | Ổn định | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Giấy miễn thị thực | Chứng minh gốc Việt hoặc là vợ, chồng, con của người Việt | Mỗi lần nhập cảnh có hạn tạm trú, giấy tối đa năm năm | Người đi về hai nơi, chưa ở hẳn |
| Thẻ tạm trú TT | Có cha, mẹ, vợ, chồng, con là công dân Việt Nam bảo lãnh | Tối đa ba năm, gia hạn khi còn căn cứ | Người về ở chính, còn thân nhân trực hệ trong nước |
| Thẻ thường trú | Tạm trú liên tục ba năm, có thân nhân bảo lãnh, chỗ ở, thu nhập, lý lịch | Không thời hạn cư trú, cấp đổi định kỳ | Người ở hẳn, muốn giữ quốc tịch nước ngoài |
| Trở lại quốc tịch Việt Nam | Từng có quốc tịch Việt Nam, đáp ứng điều kiện của Luật Quốc tịch | Là công dân, không cần giấy tờ cư trú người nước ngoài | Người muốn gắn bó hẳn, chấp nhận các hệ quả về quốc tịch |
Về trở lại quốc tịch, Luật Quốc tịch đã qua nhiều lần sửa và có xu hướng tạo điều kiện hơn cho người gốc Việt, kể cả khả năng giữ quốc tịch nước ngoài trong một số trường hợp. Đây là thủ tục riêng với hồ sơ và thẩm quyền khác, nên đọc văn bản hiện hành và hỏi Sở Tư pháp hoặc cơ quan đại diện Việt Nam trước khi quyết định.
Ba hoàn cảnh điển hình và hướng hợp lý
Về hưu, còn mẹ già là công dân Việt Nam ở quê. Ông Hải có thể được mẹ bảo lãnh thẻ tạm trú TT, vì ông là con của công dân Việt Nam. Sau ba năm tạm trú liên tục, ông có thể xin thường trú nếu mẹ vẫn đang thường trú tại Việt Nam và đứng ra bảo lãnh. Nếu ông còn đi lại Mỹ thường xuyên để khám bệnh, giấy miễn thị thực là phương án dự phòng linh hoạt. Ông cũng có thể tìm hiểu việc trở lại quốc tịch Việt Nam nếu muốn gắn bó hẳn.
Sinh ở nước ngoài, về làm việc vài năm. Chị Thảo không có cha mẹ là công dân Việt Nam trong nước, nên không dùng diện TT. Nếu làm việc cho một công ty, chị đi theo diện lao động với thị thực và thẻ tạm trú do doanh nghiệp bảo lãnh, kèm giấy phép lao động hoặc xác nhận miễn. Giấy miễn thị thực hợp cho giai đoạn đầu khi chị còn tìm việc, miễn là tôn trọng thời gian tạm trú mỗi lần nhập cảnh.
Về cùng vợ, chồng là công dân Việt Nam. Người gốc Việt mang quốc tịch nước ngoài kết hôn với công dân Việt Nam đang thường trú tại Việt Nam có thể được vợ hoặc chồng bảo lãnh thẻ TT, rồi thường trú sau ba năm. Đây là diện thân nhân thông thường, chỉ khác là người đó thường có thêm lựa chọn quốc tịch.
Ngân hàng, giấy tờ tuỳ thân và đăng ký dịch vụ
Trong sinh hoạt hằng ngày, người gốc Việt mang hộ chiếu nước ngoài được đối xử như người nước ngoài trong hầu hết thủ tục. Mở tài khoản ngân hàng thường cần hộ chiếu kèm thị thực, thẻ tạm trú, giấy miễn thị thực hoặc thẻ thường trú còn hạn. Một số ngân hàng giới hạn thời hạn tài khoản hoặc dịch vụ theo thời hạn giấy tờ cư trú; khi giấy hết hạn, tài khoản có thể bị hạn chế giao dịch cho đến khi cập nhật. Đây là một lý do thực tế khiến người ở lâu muốn có giấy tờ cư trú dài hạn.
Đăng ký thuê bao di động, ví điện tử, dịch vụ công trực tuyến đều cần định danh. Từ khi có hệ thống định danh điện tử, người nước ngoài cũng có thể được cấp tài khoản định danh điện tử theo quy định riêng; cách đăng ký và phạm vi dùng nên kiểm tại cơ quan quản lý xuất nhập cảnh. Có tài khoản này giúp làm nhiều thủ tục nhanh hơn.
Tên trên hộ chiếu nước ngoài thường không có dấu, có khi đảo thứ tự họ tên, khác với tên trên giấy tờ Việt Nam cũ. Khi giao dịch, nên dùng nhất quán tên theo hộ chiếu đang dùng và mang theo giấy tờ cũ để giải thích khi cần đối chiếu, đặc biệt trong thủ tục thừa kế hay nhận chuyển tiền.
Bằng lái xe và đi lại
Người về sống lâu dài thường cần lái xe. Một số nguyên lý cần biết trước khi ngồi sau tay lái:
- Giấy phép lái xe quốc tế do nước tham gia Công ước Viên năm 1968 về giao thông đường bộ cấp được công nhận tại Việt Nam trong thời hạn của giấy và thời hạn cư trú. Giấy phép lái xe quốc tế của nước không tham gia công ước này có thể không được chấp nhận; nên kiểm trước.
- Đổi bằng lái nước ngoài sang bằng Việt Nam là lựa chọn cho người ở lâu, thường cần bằng lái nước ngoài còn hạn, bản dịch, giấy tờ cư trú hợp lệ, và có thể phải đáp ứng điều kiện về thời gian cư trú. Cơ quan tiếp nhận và thủ tục có thể thay đổi theo quy định hiện hành về quản lý giấy phép lái xe.
- Xe máy cũng cần bằng lái phù hợp hạng. Rất nhiều người về nước đi xe máy không có bằng vì nghĩ chuyến ngắn; ở lâu thì rủi ro pháp lý và bảo hiểm khi có tai nạn là đáng kể.
- Mua và đứng tên xe với người nước ngoài có điều kiện riêng về giấy tờ cư trú; người có thẻ thường trú hoặc thẻ tạm trú dài hạn thuận lợi hơn.
Thuế: khi nào bạn thành cá nhân cư trú tại Việt Nam
Một câu hỏi người về hưu thường bỏ qua là thuế. Theo pháp luật thuế thu nhập cá nhân Việt Nam, một người được coi là cá nhân cư trú nếu có mặt tại Việt Nam từ 183 ngày trở lên trong một năm dương lịch hoặc trong mười hai tháng liên tục kể từ ngày đầu tiên có mặt, hoặc có nơi ở thường xuyên tại Việt Nam theo các tiêu chí của luật. Cá nhân cư trú về nguyên tắc chịu thuế trên thu nhập phát sinh cả trong và ngoài Việt Nam, khác với cá nhân không cư trú chỉ chịu thuế trên thu nhập phát sinh tại Việt Nam.
Điều này có nghĩa là lương hưu, tiền cho thuê nhà ở nước ngoài, lãi tiết kiệm ở nước ngoài có thể phát sinh nghĩa vụ kê khai tại Việt Nam, tuỳ từng loại thu nhập và tuỳ hiệp định tránh đánh thuế hai lần giữa Việt Nam và nước kia. Việt Nam đã ký hiệp định tránh đánh thuế hai lần với nhiều nước có đông người Việt như Mỹ, Úc, Canada, Pháp, Đức, Nhật, Hàn; cách áp dụng cho từng khoản thu nhập cần đọc hiệp định cụ thể.
Ở chiều ngược lại, nước mang quốc tịch cũng có thể vẫn đánh thuế người đó. Mỹ là ví dụ điển hình đánh thuế công dân theo quốc tịch dù sống ở đâu. Trước khi về hẳn, nên trao đổi với người làm thuế hiểu cả hai hệ thống để tránh bị phạt vì không kê khai hoặc bị đánh thuế hai lần không cần thiết.
Những việc nên làm trước khi rời nước cũ
Kinh nghiệm của những người đã hồi hương cho thấy phần lớn rắc rối đến từ những việc chưa làm trước khi đi, không phải từ thủ tục ở Việt Nam. Danh sách nên rà gồm: xin lý lịch tư pháp của nước đang sống trong khi còn ở đó, vì xin từ xa thường lâu hơn; hợp pháp hoá lãnh sự các giấy tờ hộ tịch quan trọng như giấy khai sinh, giấy kết hôn, bằng cấp; hỏi quỹ hưu trí về việc nhận lương hưu khi sống ở nước ngoài.
Tiếp theo là sắp xếp tài chính: giữ ít nhất một tài khoản ngân hàng ở nước cũ để nhận lương hưu và thanh toán các khoản định kỳ; tìm hiểu cách chuyển tiền về Việt Nam qua kênh chính thức; lưu giấy tờ chứng minh nguồn gốc khoản tiền lớn nếu định mua nhà hoặc đầu tư. Sau cùng là sức khoẻ: hồ sơ bệnh án, đơn thuốc, bảo hiểm y tế có hiệu lực ở Việt Nam.
Cuối cùng, hãy sống thử. Nhiều người về sau ba mươi năm xa quê nhận ra Việt Nam hôm nay khác nhiều so với ký ức, từ giao thông, giá cả đến cách làm thủ tục. Ở vài tháng bằng giấy miễn thị thực trước khi bán nhà ở nước ngoài là cách thận trọng để quyết định. Các quy định cư trú nêu trong bài nên được kiểm lại với Cục Quản lý xuất nhập cảnh, Bộ Công an, hoặc cơ quan đại diện Việt Nam nơi bạn đang sống.
Nếu muốn có người cùng sắp xếp các hướng cư trú theo hoàn cảnh riêng, bạn có thể gửi thông tin qua form tư vấn miễn phí của Vĩnh Trú.
Câu hỏi thường gặp
Người gốc Việt mang quốc tịch nước ngoài có được đăng ký thường trú như công dân không?
Không. Đăng ký thường trú theo Luật Cư trú dành cho công dân Việt Nam. Người mang quốc tịch nước ngoài là người nước ngoài theo luật Việt Nam và cư trú bằng thị thực, giấy miễn thị thực, thẻ tạm trú hoặc thẻ thường trú do cơ quan quản lý xuất nhập cảnh cấp.
Không còn cha mẹ hay vợ chồng là công dân Việt Nam thì có xin thường trú được không?
Diện thân nhân đòi người bảo lãnh là cha, mẹ, vợ, chồng hoặc con là công dân Việt Nam đang thường trú tại Việt Nam. Nếu không còn ai thuộc diện, người gốc Việt thường dùng giấy miễn thị thực, diện lao động hoặc đầu tư, hoặc tìm hiểu việc trở lại quốc tịch Việt Nam nếu từng có quốc tịch.
Trở lại quốc tịch Việt Nam có phải bỏ quốc tịch Mỹ hay Úc không?
Luật Quốc tịch Việt Nam sau các lần sửa có trường hợp cho phép giữ quốc tịch nước ngoài khi trở lại quốc tịch Việt Nam, với điều kiện nhất định. Đồng thời, nước kia cũng có quy định riêng. Cần đọc văn bản hiện hành và hỏi cơ quan có thẩm quyền của cả hai nước.
Ở Việt Nam hơn 183 ngày mỗi năm thì lương hưu nước ngoài có bị đánh thuế ở Việt Nam không?
Người có mặt từ 183 ngày trở lên trong năm thường là cá nhân cư trú thuế và về nguyên tắc chịu thuế trên thu nhập toàn cầu. Việc lương hưu nước ngoài có bị đánh thuế ở Việt Nam hay không phụ thuộc loại lương hưu và hiệp định tránh đánh thuế hai lần; nên hỏi người làm thuế.
Dùng giấy phép lái xe quốc tế của Mỹ ở Việt Nam được không?
Việt Nam công nhận giấy phép lái xe quốc tế do các nước tham gia Công ước Viên năm 1968 cấp. Cần kiểm xem nước cấp giấy của bạn có thuộc công ước này không. Nếu không, phương án thường là đổi bằng lái nước ngoài sang bằng Việt Nam theo thủ tục hiện hành.
Có nên bán hết tài sản ở nước ngoài trước khi về không?
Đó là quyết định tài chính cá nhân, nhưng nhiều người đã hồi hương khuyên nên sống thử ở Việt Nam một thời gian trước, giữ tài khoản ngân hàng và địa chỉ liên lạc ở nước cũ để nhận lương hưu, và lưu giấy tờ nguồn gốc tiền nếu chuyển khoản lớn về Việt Nam.