Với người Việt ở Nhật, con đường phổ biến nhất lên vĩnh trú là đi bằng tư cách lao động có thể gia hạn không giới hạn, chủ yếu là visa “Kỹ thuật, tri thức nhân văn, nghiệp vụ quốc tế” (người Việt gọi tắt là visa kỹ sư) hoặc kỹ năng đặc định số 2, rồi tích đủ thời gian cư trú và nghĩa vụ công. Thời gian thực tập kỹ năng và kỹ năng đặc định số 1 không được tính vào 5 năm lao động bắt buộc, nên người đi từ hai con đường này cần đếm cẩn thận.
Bài này đi theo đúng các khúc rẽ mà người Việt thường gặp: thực tập sinh, kỹ năng đặc định số 1, kỹ năng đặc định số 2, du học rồi lên kỹ sư; giai đoạn nào được tính vào đâu, chuyển đổi thế nào cho không đứt mạch, và chế độ mới thay thế thực tập kỹ năng sẽ ảnh hưởng ra sao. Điều kiện chi tiết luôn cần đối chiếu hướng dẫn hiện hành của Cục Quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú Nhật Bản.
Các tư cách lao động người Việt hay mang và giá trị với vĩnh trú
Không phải tư cách lao động nào cũng như nhau khi tính đường lên vĩnh trú. Bảng dưới so sánh các tư cách phổ biến.
| Tư cách | Thời hạn tổng | Đưa gia đình sang | Tính vào 5 năm lao động khi xét vĩnh trú |
|---|---|---|---|
| Thực tập kỹ năng | Có giới hạn, không gia hạn vô thời hạn | Không | Không |
| Kỹ năng đặc định số 1 | Tổng tối đa khoảng 5 năm | Về nguyên tắc không | Không |
| Kỹ năng đặc định số 2 | Gia hạn không giới hạn | Có (vợ chồng, con) | Có |
| Kỹ thuật, tri thức nhân văn, nghiệp vụ quốc tế | Gia hạn không giới hạn | Có | Có |
| Du học | Theo thời gian học | Hạn chế | Không, chỉ tính vào tổng 10 năm |
| Kinh doanh, quản lý | Gia hạn không giới hạn | Có | Có, nhưng đánh giá kỹ tình hình công ty |
Điểm cần nhớ: thời gian thực tập kỹ năng và kỹ năng đặc định số 1 vẫn là thời gian cư trú hợp pháp, nhưng không giúp bạn đủ 5 năm lao động. Người đi con đường này thường chỉ thật sự “bắt đầu đếm” 5 năm lao động khi lên số 2 hoặc lên visa kỹ sư.
Kỹ năng đặc định số 2: lối đi mới cho lao động tay nghề
Kỹ năng đặc định (tokutei ginou) ra đời năm 2019 để bổ sung lao động cho các ngành thiếu người. Số 1 dành cho lao động có kỹ năng ở mức nhất định, tổng thời gian tối đa khoảng 5 năm, không đưa được gia đình. Số 2 dành cho người có tay nghề thuần thục, gia hạn không giới hạn và được đưa vợ chồng, con sang. Ban đầu số 2 chỉ mở cho xây dựng và đóng tàu; năm 2023 Nhật mở rộng sang hầu hết các ngành của số 1, trong đó có những ngành nhiều người Việt làm như chế biến thực phẩm, nhà hàng, cơ khí chế tạo.
Để lên số 2, người lao động thường phải đỗ kỳ thi kỹ năng số 2 của ngành và có kinh nghiệm thực tế ở vị trí chỉ đạo hoặc giám sát theo yêu cầu riêng từng ngành. Mức độ khó cao hơn rõ rệt so với số 1. Một số ngành còn yêu cầu trình độ tiếng Nhật nhất định. Điều kiện cụ thể do bộ chủ quản từng ngành quy định, nên cần tra theo ngành của mình.
Khi đã ở số 2, thời gian lao động bắt đầu được tính vào 5 năm cho vĩnh trú. Một ví dụ giả định: chị Lan sang Nhật làm thực tập sinh chế biến thực phẩm 3 năm, chuyển kỹ năng đặc định số 1 thêm 4 năm, đỗ kỳ thi lên số 2. Lúc đó chị đã ở Nhật liên tục 7 năm nhưng 5 năm lao động mới bắt đầu. Nếu giữ được số 2 thêm 5 năm và không gián đoạn, chị sẽ có khoảng 12 năm cư trú liên tục với 5 năm lao động hợp lệ, đủ điều kiện thời gian của diện chung.
Visa kỹ sư: con đường của người có bằng cấp
Visa “Kỹ thuật, tri thức nhân văn, nghiệp vụ quốc tế” cấp cho người làm công việc cần kiến thức chuyên môn: kỹ sư công nghệ thông tin, kỹ sư cơ khí, kế toán, nhân sự, thông dịch, thiết kế. Điều kiện thường gặp là có bằng đại học hoặc bằng chuyên môn liên quan, hoặc nhiều năm kinh nghiệm, và công việc ở Nhật phải phù hợp với chuyên ngành đã học. Lương phải tương đương người Nhật làm cùng việc.
Người Việt đến visa này theo ba lối chính. Lối thứ nhất là tốt nghiệp đại học ở Việt Nam rồi được công ty Nhật tuyển thẳng. Lối thứ hai là du học tiếng, học trường chuyên môn hoặc đại học ở Nhật rồi xin việc. Lối thứ ba là từ thực tập sinh hay kỹ năng đặc định chuyển sang, nhưng chỉ được khi người đó có bằng cấp phù hợp và công việc mới đúng là việc chuyên môn, không phải công việc lao động phổ thông được đổi tên.
Một bẫy cần nói rõ: công việc thực tế phải khớp với mô tả công việc trong hồ sơ. Có trường hợp người mang visa kỹ sư nhưng thực tế làm đứng máy, phục vụ quán ăn; khi gia hạn hoặc xin vĩnh trú, Cục có thể kiểm tra và đánh giá hoạt động không phù hợp tư cách. Hồ sơ vĩnh trú sẽ nhìn lại toàn bộ lịch sử công việc, nên một giai đoạn làm sai tư cách có thể trở thành điểm yếu sau này.
Những khúc chuyển đổi dễ làm đứt mạch cư trú
Về nước giữa hai tư cách. Một số người kết thúc thực tập kỹ năng, về Việt Nam vài tháng rồi sang lại bằng kỹ năng đặc định. Khi hủy thẻ lưu trú và xuất cảnh hẳn, thời gian cư trú liên tục thường bị tính lại từ đầu. Nếu có thể chuyển đổi tư cách ngay tại Nhật, mạch cư trú được giữ.
Khoảng trống khi chuyển công ty. Người mang visa kỹ sư nghỉ việc vẫn còn thời hạn lưu trú, nhưng nếu không làm hoạt động đúng tư cách trong thời gian dài mà không có lý do chính đáng, tư cách có thể bị hủy. Khi đổi công ty, cần làm thủ tục thông báo với Cục trong thời hạn quy định.
Được cấp thời hạn ngắn. Người mới đổi tư cách hoặc mới đổi công ty thường chỉ được cấp 1 năm. Như đã nói ở bài về điều kiện chung, xét vĩnh trú cần đang mang thời hạn dài nhất của loại đó, nên thời hạn 1 năm có thể buộc bạn chờ thêm một kỳ gia hạn.
Thời gian không đóng lương hưu khi chuyển việc. Khoảng thời gian giữa hai công ty, bạn phải tự chuyển sang lương hưu quốc dân và bảo hiểm y tế quốc dân. Bỏ trống mấy tháng này là lỗi rất hay gặp, và sẽ hiện ra trong bản ghi lương hưu khi nộp vĩnh trú.
Gia đình đi cùng: vợ chồng, con trên con đường lao động
Một lý do lớn khiến người lao động muốn lên kỹ năng đặc định số 2 hoặc visa kỹ sư là được đưa vợ chồng và con sang theo tư cách gia đình đi kèm. Người đi kèm được sống ở Nhật, con được đi học trường công như trẻ em Nhật; vợ hoặc chồng muốn đi làm thêm cần xin giấy phép hoạt động ngoài tư cách và bị giới hạn số giờ mỗi tuần.
Khi người lao động chính được vĩnh trú, gia đình đi kèm không tự động có vĩnh trú theo. Vợ hoặc chồng thường được đổi sang tư cách vợ chồng của người vĩnh trú, và sau một thời gian hôn nhân thực chất cùng thời gian sống ở Nhật theo diện rút ngắn mới nộp vĩnh trú riêng; con có thể nộp cùng hoặc sau. Trên thực tế nhiều gia đình nộp đồng thời để Cục xem chung, nhưng từng người vẫn phải có giấy tờ cư trú, thuế, bảo hiểm của mình.
Lập kế hoạch sớm cho phần này giúp tránh cảnh một người có vĩnh trú còn người kia vẫn phải gia hạn ngắn hạn nhiều năm. Ví dụ, vợ hoặc chồng đi làm thêm nên đi làm có khai thuế đúng, đóng bảo hiểm đúng, vì những năm đó sẽ được xem lại khi chính họ nộp hồ sơ.
Chế độ dục thành tựu lao (ikusei shuro) thay thế thực tập kỹ năng
Năm 2024 Nhật thông qua luật thay thế chế độ thực tập kỹ năng bằng chế độ mới, thường được gọi là “dục thành tựu lao” (育成就労, ikusei shuro), với mục tiêu đào tạo người lao động lên trình độ kỹ năng đặc định số 1 sau khoảng 3 năm, cho phép chuyển chỗ làm trong một số điều kiện. Theo lộ trình đã công bố, chế độ mới dự kiến được áp dụng vào khoảng năm 2027; chi tiết vận hành vẫn đang được các bộ ban hành.
Với câu hỏi vĩnh trú, chế độ mới thiết kế một bậc thang rõ hơn: dục thành tựu lao, rồi kỹ năng đặc định số 1, rồi số 2. Bậc cuối mới là bậc gia hạn không giới hạn và tính vào thời gian lao động cho vĩnh trú. Người lao động vì vậy cần nhìn lộ trình dài hạn ngay từ đầu: ngành nào có số 2, kỳ thi số 2 khó cỡ nào, tiếng Nhật cần tới mức nào.
Vì chế độ còn đang chuyển tiếp, những lời mời chào kiểu “đi đơn hàng mới, 5 năm có vĩnh trú” cần được đọc rất tỉnh táo. Không có tư cách lao động phổ thông nào tự động dẫn tới vĩnh trú; mọi bậc đều cần thi, cần chủ thuê, cần thời gian. Phần tuyển dụng, chi phí đi làm việc ở Nhật không thuộc phạm vi trang này.
Lập kế hoạch lộ trình của riêng bạn
Dù đang ở bậc nào, bạn có thể tự vẽ lộ trình theo các bước sau để biết còn cách vĩnh trú bao xa.
- Ghi lại toàn bộ tư cách đã mang tại Nhật, mỗi tư cách từ ngày nào đến ngày nào, có lần nào xuất cảnh hẳn không.
- Đánh dấu giai đoạn nào được tính vào 5 năm lao động (số 2, kỹ sư, kinh doanh quản lý) và giai đoạn nào không (thực tập kỹ năng, số 1, du học).
- Nếu đang ở số 1, kiểm ngành của mình có số 2 chưa, yêu cầu thi và kinh nghiệm là gì, mất bao lâu để đủ.
- Nếu có bằng đại học, cân nhắc đường chuyển sang visa kỹ sư với công việc đúng chuyên môn.
- Kiểm thuế cư trú, lương hưu, bảo hiểm y tế từng năm; sửa mọi lỗ hổng sớm vì hồ sơ vĩnh trú sẽ xem lại nhiều năm.
- Khi đủ thời gian, tự tính thêm điểm nhân lực chất lượng cao xem có thể dùng lối tắt hay không, rồi chuẩn bị hồ sơ theo diện phù hợp.
Nếu muốn có người cùng xem lộ trình cụ thể của gia đình mình, bạn có thể gửi thông tin qua form tư vấn miễn phí của trang; điều kiện cuối cùng vẫn theo hướng dẫn của Cục tại thời điểm nộp.
Câu hỏi thường gặp
Làm thực tập sinh 3 năm có được tính vào thời gian vĩnh trú không?
Thời gian thực tập kỹ năng là cư trú hợp pháp nên được tính vào tổng thời gian cư trú liên tục nếu không bị gián đoạn, nhưng không được tính vào 5 năm mang tư cách lao động. Người đi từ thực tập sinh cần thêm ít nhất 5 năm ở tư cách lao động hợp lệ.
Kỹ năng đặc định số 1 có lên thẳng vĩnh trú được không?
Không trực tiếp. Số 1 có tổng thời hạn giới hạn và không được tính vào 5 năm lao động khi xét vĩnh trú. Muốn đi tiếp, người lao động thường phải lên số 2 hoặc chuyển sang tư cách lao động khác như visa kỹ sư nếu có bằng cấp và công việc phù hợp.
Lên kỹ năng đặc định số 2 cần những gì?
Thường cần đỗ kỳ thi kỹ năng số 2 của ngành, có kinh nghiệm thực tế ở vị trí chỉ đạo hoặc giám sát theo yêu cầu riêng, và với một số ngành cần trình độ tiếng Nhật nhất định. Điều kiện do bộ chủ quản từng ngành đặt ra, cần tra cụ thể theo ngành đang làm.
Người mang visa kỹ sư làm việc phổ thông có ảnh hưởng tới vĩnh trú không?
Có thể ảnh hưởng lớn. Visa kỹ sư chỉ cho phép công việc chuyên môn phù hợp chuyên ngành. Làm công việc phổ thông là hoạt động ngoài tư cách, có thể bị phát hiện khi gia hạn hoặc xét vĩnh trú và khiến hồ sơ bị đánh giá bất lợi, thậm chí ảnh hưởng tới tư cách hiện tại.
Về Việt Nam vài tháng giữa hai hợp đồng có sao không?
Nếu bạn hủy thẻ lưu trú và xuất cảnh hẳn, thời gian cư trú liên tục thường bị tính lại từ đầu. Nếu vẫn giữ tư cách và đi bằng cơ chế tái nhập cảnh, chuyến đi dài vẫn có thể bị xem xét. Nên chuyển đổi tư cách ngay tại Nhật khi có thể.
Chế độ ikusei shuro có giúp lên vĩnh trú nhanh hơn không?
Chế độ mới thiết kế bậc thang rõ hơn từ đào tạo lên kỹ năng đặc định số 1 rồi số 2, nhưng không rút ngắn điều kiện vĩnh trú. Thời gian lao động hợp lệ cho vĩnh trú vẫn bắt đầu từ các tư cách gia hạn không giới hạn. Chi tiết áp dụng cần theo văn bản mới nhất.