Người đang làm việc ở Mỹ bằng H-1B thường lên thẻ xanh qua ba bước do chủ thuê đứng tên: xin chứng nhận lao động PERM từ Bộ Lao động, nộp đơn I-140 lên USCIS cho diện EB-2 hoặc EB-3, rồi khi ngày ưu tiên tới lượt thì nộp I-485 để điều chỉnh tình trạng ngay trong nước Mỹ. H-1B cho phép “ý định kép”, nên theo đuổi thẻ xanh không làm hỏng visa đang có. Toàn bộ quá trình có thể kéo dài nhiều năm, vượt mốc sáu năm tối đa của H-1B; luật cho phép gia hạn tiếp trong một số điều kiện.
Bài này đi theo đúng thứ tự người lao động gặp: chọn diện, PERM, I-140, chờ, gia hạn quá sáu năm, đổi việc giữa chừng và những tình huống rủi ro. Điều kiện từng diện EB-1, EB-2, EB-3 đã có bài riêng ở danh mục thẻ xanh Mỹ; ở đây tập trung vào trải nghiệm của người đang giữ H-1B. Thông tin xử lý và lệ phí đổi thường xuyên, nên mọi mốc cụ thể cần kiểm trên uscis.gov, flag.dol.gov và travel.state.gov.
Chọn diện EB-2 hay EB-3 cùng chủ thuê
Quyết định đầu tiên thường do chủ thuê và luật sư của họ đưa ra, nhưng người lao động nên hiểu để hỏi đúng. EB-2 dành cho vị trí đòi bằng thạc sĩ trở lên, hoặc cử nhân cộng năm năm kinh nghiệm tăng dần; EB-3 dành cho vị trí đòi bằng cử nhân hoặc lao động có tay nghề tối thiểu hai năm đào tạo hay kinh nghiệm. Yêu cầu là của vị trí công việc, không phải của người lao động: bạn có bằng thạc sĩ nhưng vị trí chỉ cần cử nhân thì hồ sơ vẫn là EB-3.
Với người sinh ở Việt Nam, cả hai diện đi theo cột “các nước còn lại” trong Visa Bulletin. Trong nhiều giai đoạn, EB-2 và EB-3 của cột này có ngày ưu tiên gần nhau, có lúc EB-3 còn nhanh hơn. Vì vậy, không nên mặc định EB-2 luôn tốt hơn; hãy hỏi chủ thuê dựa vào yêu cầu thật của vị trí và xem bảng ngày ưu tiên gần nhất.
Người có thành tích nghiên cứu, sáng chế hoặc công trình nổi bật có thể cân nhắc thêm EB-2 NIW hoặc EB-1A tự nộp song song. Ưu điểm là không phụ thuộc chủ thuê; nhược điểm là cần hồ sơ năng lực mạnh và có thể bị từ chối. Nộp song song với hồ sơ PERM là chiến lược hợp pháp, phổ biến ở nhóm kỹ sư và nhà nghiên cứu.
PERM: chứng nhận rằng không có người lao động Mỹ phù hợp
PERM là bước dài và dễ vướng nhất. Chủ thuê, không phải người lao động, chịu trách nhiệm và phần lớn chi phí của bước này theo quy định của Bộ Lao động. Trình tự cơ bản:
- Xin xác định mức lương hiện hành (prevailing wage) cho vị trí tại nơi làm việc. Bộ Lao động trả lời mức lương tối thiểu chủ thuê phải trả cho vị trí đó khi người lao động có thẻ xanh.
- Tuyển dụng thử trên thị trường theo các kênh bắt buộc: đăng tin với cơ quan việc làm của bang, quảng cáo trên báo, thêm các kênh khác với vị trí chuyên môn, trong khung thời gian luật định.
- Xét ứng viên Mỹ nộp vào. Nếu có người đủ điều kiện tối thiểu, chủ thuê không được nộp PERM cho vị trí đó và phải chờ để tuyển lại sau.
- Nộp đơn PERM qua hệ thống trực tuyến của Bộ Lao động. Ngày nộp được ghi nhận chính là ngày ưu tiên của bạn, mốc quan trọng nhất của cả hành trình.
- Chờ duyệt hoặc kiểm tra. Hồ sơ có thể bị chọn kiểm tra (audit), kéo dài thêm nhiều tháng. Thời gian xử lý đăng công khai và đã có giai đoạn trên một năm.
Người lao động không được trả các chi phí tuyển dụng và luật sư cho bước PERM; nếu chủ thuê yêu cầu bạn trả, đó là dấu hiệu cần hỏi lại kỹ. Trong thời gian PERM, bạn vẫn làm việc bình thường bằng H-1B.
I-140, ngày ưu tiên và vì sao mốc 180 ngày quan trọng
I-140 xác nhận chủ thuê và người lao động đủ điều kiện. Sau khi PERM được duyệt, chủ thuê nộp I-140 để chứng minh người lao động có đủ bằng cấp, kinh nghiệm theo yêu cầu vị trí và chủ thuê có khả năng trả mức lương đã cam kết. Có thể trả thêm phí xử lý nhanh để được quyết định trong thời gian ngắn hơn.
Ngày ưu tiên được “khoá” khi I-140 duyệt. Khi I-140 được duyệt, ngày ưu tiên từ PERM thuộc về bạn và thường được giữ lại cho các hồ sơ I-140 sau, kể cả với chủ thuê mới, trừ khi I-140 bị thu hồi vì gian lận hoặc sai sót nghiêm trọng. Đây là lý do nhiều người cố đợi I-140 duyệt rồi mới đổi việc.
Mốc 180 ngày. Theo quy định về giữ I-140 (có hiệu lực từ năm 2017), nếu I-140 đã được duyệt từ 180 ngày trở lên, việc chủ thuê rút đơn không tự động làm mất hiệu lực đơn đó cho mục đích giữ ngày ưu tiên và gia hạn H-1B. Mốc này cho người lao động thêm an toàn khi chủ thuê thay đổi ý định.
Khi nào nộp I-485. Bạn chỉ nộp I-485 khi ngày ưu tiên của mình sớm hơn mốc trong bảng mà USCIS cho phép dùng tháng đó. Với người sinh ở Việt Nam, có giai đoạn có thể nộp I-140 và I-485 cùng lúc; có giai đoạn phải chờ. Cách đọc bảng có bài riêng ở danh mục thẻ xanh Mỹ.
Gia hạn H-1B quá sáu năm trong lúc chờ
H-1B thông thường tối đa sáu năm. Luật AC21 cho phép vượt mốc này trong hai tình huống chính. Thứ nhất, nếu PERM hoặc I-140 đã được nộp từ 365 ngày trở lên trước khi hết sáu năm, người lao động có thể gia hạn H-1B từng năm một khi hồ sơ còn đang chờ. Thứ hai, nếu I-140 đã được duyệt nhưng chưa nộp được I-485 vì ngày ưu tiên chưa tới, người lao động có thể gia hạn từng đợt ba năm.
Hệ quả thực tế: người dự định ở Mỹ lâu dài nên bắt đầu PERM không muộn hơn khoảng năm thứ tư hoặc năm thứ năm của H-1B. Bắt đầu quá muộn, khi PERM gặp kiểm tra hoặc phải tuyển lại, người lao động có thể chạm mốc sáu năm mà chưa đủ điều kiện gia hạn, buộc phải rời Mỹ ít nhất một năm hoặc chuyển tình trạng khác.
Thời gian ở ngoài nước Mỹ trong lúc giữ H-1B, như các chuyến về Việt Nam dài, có thể được “lấy lại” cộng vào mốc sáu năm nếu có bằng chứng xuất nhập cảnh. Nhiều người không biết quyền này. Giữ lại vé máy bay, dấu hộ chiếu, lịch sử nhập cảnh tra được trên trang của Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới là cách đơn giản để tính lại thời hạn.
Đổi việc hoặc mất việc giữa chừng: điều gì xảy ra
Đổi việc là chuyện bình thường trong nhiều năm chờ. Hệ quả phụ thuộc vào việc bạn đang ở chặng nào:
| Chặng hiện tại | Nếu đổi chủ thuê | Ghi chú |
|---|---|---|
| PERM chưa duyệt | Hồ sơ PERM thường mất giá trị; chủ mới phải làm lại từ đầu | Ngày ưu tiên chưa được khoá, đổi việc lúc này thiệt nhiều nhất |
| I-140 đã duyệt, chưa nộp I-485 | Chủ mới làm PERM và I-140 mới, nhưng thường giữ được ngày ưu tiên cũ | Vẫn gia hạn H-1B được nhờ I-140 đã duyệt |
| I-485 đã nộp từ 180 ngày | Có thể chuyển sang việc tương tự hoặc cùng nhóm nghề theo điều khoản linh hoạt (AC21), nộp mẫu bổ sung I-485J | Vị trí mới phải tương tự vị trí trong hồ sơ |
| Mất việc khi đang H-1B | Có khoảng ân hạn tối đa 60 ngày hoặc đến hết hạn visa, tuỳ cái nào ngắn hơn | Trong thời gian này tìm chủ mới, đổi tình trạng hoặc rời Mỹ |
Bảng là nguyên tắc chung; chi tiết như thế nào là “công việc tương tự” cần luật sư di trú xem trực tiếp. Mất việc khi đang chờ là tình huống nên được chuẩn bị từ trước: giữ hồ sơ gọn, biết rõ mốc hết hạn, có danh sách chủ thuê tiềm năng sẵn sàng bảo lãnh chuyển H-1B.
Những sai lầm làm hỏng hồ sơ
Các hồ sơ H-1B lên thẻ xanh bị chậm hoặc đổ vỡ thường vì những lý do có thể tránh:
- Bắt đầu PERM quá muộn, chạm mốc sáu năm khi hồ sơ chưa đủ 365 ngày.
- Đổi việc trước khi I-140 được duyệt mà không tính tới việc mất ngày ưu tiên.
- Làm việc khác mô tả trong hồ sơ quá xa, nhất là sau khi được thăng chức hay chuyển nhóm; nhiệm vụ thực tế phải khớp vị trí nộp.
- Để hở tình trạng: hết H-1B mà gia hạn nộp muộn, hoặc đi du lịch nước ngoài khi I-485 đang chờ mà không có giấy phép đi lại phù hợp.
- Không theo dõi Visa Bulletin, bỏ lỡ tháng ngày ưu tiên tới lượt; tháng sau bảng có thể lùi lại.
Người lao động không làm được thay chủ thuê nhưng hoàn toàn có thể giữ một bảng theo dõi mốc thời gian của chính mình. Khi cần người cùng rà lại các mốc ấy, bạn có thể để lại thông tin qua form tư vấn miễn phí của Vĩnh Trú; quyết định pháp lý cuối cùng vẫn cần luật sư di trú có giấy phép tại Mỹ.
Một bảng theo dõi tự giữ cho người H-1B
Chủ thuê và luật sư giữ hồ sơ, nhưng người lao động nên tự giữ một bảng mốc riêng, cập nhật mỗi khi có giấy tờ mới. Những dòng nên có:
- Ngày bắt đầu H-1B đầu tiên và tổng thời gian đã dùng, trừ các chuyến ra nước ngoài có thể lấy lại; từ đó tính ngày chạm mốc sáu năm.
- Ngày nộp và ngày duyệt xác định mức lương, PERM, I-140; ghi riêng ngày ưu tiên và diện (EB-2 hay EB-3).
- Mốc 365 ngày tính từ ngày nộp PERM, để biết khi nào đủ điều kiện gia hạn một năm, và mốc 180 ngày sau khi I-140 duyệt.
- Hạn của hộ chiếu, visa dán trong hộ chiếu, I-94 của bạn và của người đi cùng; I-94 mới là giấy quyết định bạn được ở tới ngày nào.
- Mỗi tháng, ghi lại ngày trong bảng Visa Bulletin cột “các nước còn lại” cho diện của mình và bảng USCIS cho phép dùng, để thấy hàng chờ đang tiến hay lùi.
Bảng này chỉ mất vài phút mỗi tháng nhưng giúp bạn đặt câu hỏi đúng lúc với chủ thuê, như khi gần mốc 365 ngày mà PERM chưa nộp, hoặc khi ngày ưu tiên sắp tới lượt mà chưa chuẩn bị hồ sơ I-485 và khám sức khoẻ.
Câu hỏi thường gặp
Đang H-1B có cần về Việt Nam phỏng vấn để lấy thẻ xanh không?
Phần lớn người đang ở Mỹ hợp pháp bằng H-1B chọn điều chỉnh tình trạng bằng I-485, không cần về nước. Một số người chọn xin thị thực định cư qua lãnh sự vì lý do riêng. Hai đường có ưu nhược khác nhau, đã có bài so sánh ở danh mục thẻ xanh Mỹ.
Người lao động có phải trả phí PERM không?
Không. Quy định của Bộ Lao động yêu cầu chủ thuê chịu chi phí tuyển dụng và luật sư cho bước PERM. Chi phí I-140 và I-485 có thể được thoả thuận khác nhau tuỳ công ty. Nếu bị yêu cầu trả phí PERM, nên hỏi lại cơ sở pháp lý.
Vợ hoặc chồng của người H-1B có được làm việc trong lúc chờ thẻ xanh không?
Người đi cùng diện H-4 có thể xin giấy phép làm việc khi người chính có I-140 đã duyệt hoặc đã được gia hạn H-1B theo AC21. Khi I-485 đã nộp, người đi cùng cũng có thể xin giấy phép làm việc theo hồ sơ điều chỉnh. Quy định về H-4 từng bị tranh chấp, nên kiểm uscis.gov.
Con trên 21 tuổi trong lúc chờ có mất quyền đi cùng không?
Con đi cùng phải dưới 21 tuổi và chưa kết hôn. Luật bảo vệ tuổi trẻ em (CSPA) cho phép trừ bớt thời gian chờ xử lý vào tuổi của con trong một số trường hợp, nhưng không phải lúc nào cũng giữ được. Gia đình có con gần 21 tuổi nên được tính toán sớm.
Mất việc khi I-485 đang chờ thì sao?
Nếu I-485 đã chờ từ 180 ngày và bạn tìm được việc tương tự, có thể dùng điều khoản linh hoạt để giữ hồ sơ. Nếu chưa đủ 180 ngày, hồ sơ phụ thuộc vào I-140 và chủ cũ. Tình huống này nên được luật sư di trú xem ngay.
Có thể nộp EB-2 NIW song song với hồ sơ PERM của công ty không?
Có. Nhiều kỹ sư, nhà nghiên cứu nộp NIW tự đứng tên song song với hồ sơ công ty. Hai hồ sơ độc lập, hồ sơ nào được duyệt trước cũng có thể dùng. Ngày ưu tiên sớm hơn thường được giữ lại cho hồ sơ sau nếu cùng hoặc khác diện theo quy định.