Ở Séc, Ba Lan và Hungary, người nước ngoài thường có thể xin thường trú sau khoảng 5 năm cư trú hợp pháp liên tục, kèm thu nhập ổn định, bảo hiểm y tế, chỗ ở và trình độ ngôn ngữ của nước sở tại; vợ chồng, con của công dân nước đó có lộ trình riêng ngắn hơn. Ba nước đều cấp cả thường trú quốc gia và thường trú dài hạn EU, với tên gọi và cơ quan khác nhau: Bộ Nội vụ ở Séc, Văn phòng Ngoại kiều và chính quyền tỉnh (voivodeship) ở Ba Lan, Tổng cục Ngoại kiều ở Hungary.
Đây là ba nước có cộng đồng người Việt hình thành từ thời các nước xã hội chủ nghĩa cũ gửi sinh viên, thực tập sinh, lao động hợp tác; ở Séc, người Việt được công nhận là dân tộc thiểu số chính thức từ năm 2013. Thế hệ sau sinh ra và lớn lên tại chỗ, còn người mới sang chủ yếu theo diện lao động và đoàn tụ. Bài này đi qua khung thường trú từng nước và cảnh báo về những loại giấy phép không dẫn tới thường trú.
Séc: từ thẻ nhân viên, cư trú dài hạn lên thường trú
Ở Séc, lộ trình phổ biến là thị thực dài hạn hoặc giấy phép cư trú dài hạn theo mục đích (lao động qua thẻ nhân viên, kinh doanh, đoàn tụ, học tập), rồi sau khoảng 5 năm cư trú liên tục thì xin thường trú (trvalý pobyt). Điều kiện gồm: cư trú liên tục, nguồn thu nhập ổn định, chỗ ở, bảo hiểm y tế, và chứng chỉ tiếng Séc ở trình độ quy định qua bài thi được Bộ Giáo dục công nhận. Thời gian du học thường chỉ được tính một nửa.
Thẻ nhân viên (zaměstnanecká karta) là giấy phép vừa cư trú vừa lao động, gắn với một vị trí công việc cụ thể. Người Việt xin thẻ nhân viên tại Đại sứ quán Séc ở Hà Nội thường phải đi qua hệ thống đặt lịch và các chương trình chính phủ có hạn ngạch hồ sơ theo từng nước, nên thời gian chờ có thể dài. Đổi việc trong thời gian giữ thẻ cần thông báo hoặc xin phép theo quy định; tự ý bỏ việc có thể làm mất tư cách cư trú.
Thành viên gia đình của công dân Séc thường được cấp giấy phép cư trú tạm thời theo diện gia đình công dân EU, và có lộ trình lên thường trú ngắn hơn diện chung. Trẻ em sinh ra ở Séc có cha hoặc mẹ là thường trú nhân có thể được cấp thường trú theo cha mẹ. Mọi quy định về hồ sơ, lệ phí và mẫu đơn đăng trên trang của Bộ Nội vụ Séc; các văn phòng của Bộ (thường gọi theo tên bộ phận quản lý tị nạn và di trú) là nơi nộp hồ sơ.
Ba Lan: thường trú quốc gia và thường trú dài hạn EU
Ba Lan phân biệt rõ hai loại. Giấy phép thường trú (zezwolenie na pobyt stały) dành cho một số diện đặc thù: vợ chồng công dân Ba Lan sau một số năm hôn nhân và cư trú liên tục ở Ba Lan với giấy phép tạm trú, con của công dân Ba Lan, người gốc Ba Lan hoặc có Thẻ Người Ba Lan, người được bảo hộ quốc tế. Giấy phép thường trú dài hạn EU (zezwolenie na pobyt rezydenta długoterminowego UE) dành cho người đã cư trú hợp pháp liên tục 5 năm, có thu nhập ổn định đủ sống, bảo hiểm y tế và chứng chỉ tiếng Ba Lan, thường ở trình độ B1.
Phần lớn người Việt sang Ba Lan theo diện lao động hoặc kinh doanh nên đi theo đường thường trú dài hạn EU. Trong 5 năm, người lao động thường giữ giấy phép cư trú tạm thời và lao động (thẻ cư trú tạm thời gắn với công việc), gia hạn theo từng hợp đồng. Hồ sơ nộp tại văn phòng tỉnh nơi cư trú; thời gian xét ở các thành phố lớn từng kéo dài nhiều tháng, nên nộp sớm và giữ dấu xác nhận nộp đơn trong hộ chiếu.
Những khoảng thời gian không được tính vào 5 năm, hoặc chỉ tính một nửa, gồm lao động thời vụ, du học, cư trú theo thị thực ngắn hạn. Đi vắng khỏi Ba Lan quá lâu trong giai đoạn xét cũng làm đứt mạch. Kiểm danh sách điều kiện trên trang của Văn phòng Ngoại kiều và trang của văn phòng tỉnh nơi bạn nộp.
Hungary: luật mới từ năm 2024 và giấy phép không dẫn tới thường trú
Hungary áp dụng luật mới về nhập cảnh và cư trú của người nước ngoài từ ngày 1 tháng 1 năm 2024, thay đổi hệ thống giấy phép khá nhiều. Hiện có thường trú quốc gia và thường trú dài hạn EU, với điều kiện thời gian cư trú, thu nhập, chỗ ở và bảo hiểm; cơ quan xét là Tổng cục Ngoại kiều (OIF). Luật mới đặt ra nhiều loại giấy phép cư trú theo mục đích, và quan trọng hơn, phân biệt rõ loại nào được tính để lên thường trú, loại nào không.
Điểm cần chú ý nhất là giấy phép lao động khách (vendégmunkás) dành cho lao động từ một số nước ngoài EU vào làm việc qua các đơn vị cung ứng được chỉ định. Theo luật mới, loại giấy phép này có thời hạn giới hạn, không cho đoàn tụ gia đình và không phải con đường lên thường trú. Nhiều người lao động Việt Nam sang Hungary theo diện này với kỳ vọng “ở lâu sẽ được định cư”; đó là kỳ vọng không đúng với khung pháp lý hiện hành.
Ngoài ra, từ năm 2024 Hungary có chương trình nhà đầu tư khách cho người đầu tư vào quỹ bất động sản hoặc mua nhà ở theo mức quy định, cấp giấy phép cư trú nhiều năm. Đây là giấy cư trú diện đầu tư, không phải thường trú ngay; phần đầu tư được viết riêng ở bài về golden visa châu Âu và danh mục định cư diện đầu tư. Do luật mới còn đang được hướng dẫn và điều chỉnh, hãy đối chiếu trang chính thức của OIF trước khi quyết định.
So sánh nhanh ba nước
Bảng dưới tóm khung để định hướng; điều kiện chi tiết, lệ phí và thời gian xét thay đổi theo từng năm và từng nơi nộp.
| Tiêu chí | Séc | Ba Lan | Hungary |
|---|---|---|---|
| Mốc chung lên thường trú | Khoảng 5 năm cư trú liên tục | 5 năm cho thường trú dài hạn EU | Khoảng 5 năm, tuỳ loại giấy phép |
| Yêu cầu ngôn ngữ | Bài thi tiếng Séc theo trình độ quy định | Chứng chỉ tiếng Ba Lan, thường B1 | Tuỳ loại thường trú, kiểm quy định mới |
| Diện gia đình công dân | Có lộ trình ngắn hơn | Có, sau một số năm hôn nhân và cư trú | Có lộ trình riêng |
| Giấy phép không tính hoặc tính một phần | Du học tính một nửa; một số giấy ngắn hạn không tính | Thời vụ, du học, thị thực ngắn hạn | Lao động khách không dẫn tới thường trú |
| Cơ quan | Bộ Nội vụ Séc | Văn phòng Ngoại kiều, văn phòng tỉnh | Tổng cục Ngoại kiều (OIF) |
Điểm chung của ba nước là ngôn ngữ ngày càng trở thành điều kiện cứng, và cư trú liên tục được xét kỹ qua dấu xuất nhập cảnh, đăng ký địa chỉ, bảo hiểm. Những gia đình kinh doanh lâu năm nên giữ sổ sách rõ ràng: thu nhập kinh doanh không chứng minh được là lý do bị từ chối hay gặp.
Thế hệ thứ hai: con sinh ra và lớn lên ở Trung Âu
Nhiều gia đình người Việt ở Séc, Ba Lan đã đến thế hệ thứ hai, thứ ba. Trẻ sinh ra tại nước sở tại không tự động có quốc tịch nước đó, vì cả ba nước chủ yếu theo nguyên tắc quốc tịch theo huyết thống. Trẻ thường nhận giấy cư trú theo cha mẹ, và khi cha mẹ là thường trú nhân thì trẻ có thể được thường trú. Quá trình học tập ở trường sở tại giúp các em có ngôn ngữ, bằng cấp, và về lâu dài là lộ trình nhập quốc tịch theo diện riêng cho người lớn lên ở đó.
Một vấn đề thực tế là giấy tờ hộ tịch kép: trẻ được khai sinh tại nước sở tại, đồng thời cha mẹ muốn đăng ký khai sinh, quốc tịch Việt Nam cho con qua cơ quan đại diện Việt Nam. Thống nhất họ tên, ngày sinh giữa hai bộ giấy ngay từ đầu giúp tránh rắc rối khi gia hạn cư trú, làm hộ chiếu, hoặc sau này nhập tịch. Việc giữ quốc tịch Việt Nam cho con khi con nhập tịch nước sở tại phụ thuộc luật của cả hai nước, nên hỏi cơ quan đại diện Việt Nam và cơ quan nước sở tại.
Với những bạn trẻ thế hệ thứ hai muốn chuyển sang Đức, Hà Lan làm việc, thường trú dài hạn EU từ Séc hoặc Ba Lan là tài sản đáng giá vì cho quyền xin cư trú ở nước thành viên khác theo cơ chế chung, dù vẫn phải làm thủ tục ở nước đến.
Kiểm thông tin và tránh kịch bản lừa
Các nhóm mạng xã hội người Việt ở Trung Âu là nơi chia sẻ kinh nghiệm quý, nhưng cũng là nơi lan truyền nhiều lời hứa sai: “có giấy lao động là sau 2 năm định cư”, “mua thẻ kinh doanh rồi sang Đức làm”, “làm hộ thường trú không cần thi tiếng”. Không có cơ chế nào như vậy trong luật. Những dịch vụ hứa làm giấy cư trú mà không cần đương sự đáp ứng điều kiện thường dựa vào giấy tờ giả, hợp đồng ảo hoặc đăng ký địa chỉ ảo; khi bị phát hiện, chính người đứng tên chịu hậu quả: thu hồi giấy phép, trục xuất, cấm nhập cảnh khối Schengen.
Nguồn đáng tin là trang của Bộ Nội vụ Séc, Văn phòng Ngoại kiều Ba Lan và văn phòng tỉnh, Tổng cục Ngoại kiều Hungary, cùng Cổng thông tin di trú EU. Với người đang ở Việt Nam, trang của Đại sứ quán Séc, Ba Lan, Hungary tại Hà Nội đăng danh mục giấy tờ xin thị thực dài hạn và lịch hẹn; mọi khoản phí nhà nước đều được niêm yết công khai, nên một khoản thu “phí giữ chỗ” không có biên lai là dấu hiệu cần dừng lại. Thông tin về lao động khách, chương trình hạn ngạch thay đổi theo từng năm, nên mọi con số nghe được cần kiểm lại. Nếu bạn muốn có người cùng xem lại lịch sử giấy phép, mốc 5 năm và loại thường trú phù hợp, có thể gửi thông tin qua form tư vấn miễn phí của Vĩnh Trú.
Câu hỏi thường gặp
Người Việt ở Séc có được thi tiếng Séc để lấy thường trú ở đâu?
Bài thi tiếng Séc cho thường trú được tổ chức tại các trường, trung tâm được công nhận ở nhiều thành phố của Séc. Danh sách nơi thi, lịch thi và tài liệu mẫu được công bố công khai. Đăng ký sớm vì lịch thi ở các thành phố lớn có lúc kín.
Giấy phép lao động ở Ba Lan có tự động lên thường trú sau 5 năm không?
Không tự động. Sau 5 năm cư trú hợp pháp liên tục, bạn phải nộp đơn xin thường trú dài hạn EU và đáp ứng điều kiện thu nhập, bảo hiểm, tiếng Ba Lan. Những năm lao động thời vụ hoặc theo thị thực ngắn hạn có thể không được tính.
Lao động khách ở Hungary có bảo lãnh vợ con sang được không?
Theo luật mới từ năm 2024, giấy phép lao động khách không cho đoàn tụ gia đình và không dẫn tới thường trú. Muốn ở lâu dài và đưa gia đình sang, người lao động cần chuyển sang loại giấy phép khác đủ điều kiện, nếu luật cho phép.
Có thường trú Séc rồi có sang Đức làm việc được không?
Thường trú quốc gia Séc không cho quyền làm việc ở Đức. Nếu có thường trú dài hạn EU từ Séc, bạn có thể xin cư trú và làm việc ở Đức theo cơ chế thường trú dài hạn EU, vẫn phải làm thủ tục với cơ quan Đức và đáp ứng điều kiện của họ.
Thời gian chờ xét thường trú ở Ba Lan có làm gián đoạn cư trú không?
Nếu bạn nộp đơn khi giấy phép cũ còn hiệu lực và hồ sơ hợp lệ, dấu xác nhận nộp đơn trong hộ chiếu cho phép tiếp tục cư trú hợp pháp trong lúc chờ. Tuy nhiên đi lại ra khỏi Ba Lan trong thời gian này có hạn chế, nên kiểm quy định trước khi đi.
Con sinh ra ở Séc có được quốc tịch Séc không?
Không tự động. Séc chủ yếu theo nguyên tắc quốc tịch theo huyết thống; trẻ có cha hoặc mẹ là công dân Séc mới có quốc tịch Séc từ khi sinh. Con của người Việt thường nhận giấy cư trú theo cha mẹ và có thể nhập quốc tịch sau này theo diện riêng.