Ở Hà Lan, người nước ngoài có thể xin giấy phép cư trú không thời hạn (thường trú quốc gia) hoặc tư cách thường trú dài hạn EU sau khoảng 5 năm cư trú hợp pháp liên tục với mục đích không tạm thời, có thu nhập đủ và bền vững, và đã đạt bằng hội nhập công dân (inburgering). Cơ quan xét là Sở Nhập cư và Nhập tịch (IND). Phần lớn người Việt đến Hà Lan theo con đường du học thạc sĩ, sau đó dùng năm tìm việc dành cho người tốt nghiệp, rồi chuyển sang diện lao động tri thức (kennismigrant) hoặc Thẻ Xanh EU.
Điểm đặc trưng của Hà Lan là hệ thống chủ lao động được công nhận: doanh nghiệp được IND công nhận có thể bảo lãnh lao động tri thức với thủ tục khá nhanh. Đổi lại, quy tắc về thời gian được tính, về mục đích “tạm thời” và về hội nhập khá chặt. Bài này đi qua từng chặng và các chỗ hồ sơ hay vấp.
Mục đích tạm thời và không tạm thời: chìa khoá tính 5 năm
Luật Hà Lan chia mục đích cư trú thành tạm thời và không tạm thời. Du học, năm tìm việc sau tốt nghiệp, thực tập, au pair, lao động thời vụ là mục đích tạm thời. Lao động tri thức, Thẻ Xanh EU, tự kinh doanh, đoàn tụ với người có cư trú không tạm thời là mục đích không tạm thời. Với giấy phép cư trú không thời hạn quốc gia, thời gian ở diện tạm thời thường không được tính vào 5 năm.
Với tư cách thường trú dài hạn EU, cách tính có khác: thời gian du học có thể được tính một nửa theo chỉ thị chung, nhưng chỉ khi sau đó bạn có giấy phép không tạm thời. Vì vậy, cùng một người có thể đủ điều kiện thường trú EU sớm hơn thường trú quốc gia, hoặc ngược lại, tuỳ lịch sử giấy phép. IND có công cụ kiểm tra điều kiện trên trang chính thức; nên dùng trước khi nộp, và nếu kết quả hai loại khác nhau, hãy cân nhắc nộp loại đến sớm trước rồi xin loại còn lại khi đủ điều kiện, sau khi hỏi IND về khả năng giữ hoặc chuyển đổi.
Ví dụ giả định: chị Hoa học thạc sĩ 2 năm, dùng năm tìm việc 8 tháng, rồi làm lao động tri thức 4 năm. Với thường trú quốc gia, chị mới có 4 năm không tạm thời, chưa đủ. Với thường trú dài hạn EU, 2 năm học được tính 1 năm, cộng 4 năm làm việc là 5 năm; nhưng 8 tháng năm tìm việc có được tính hay không còn tuỳ quy định áp dụng. Chỉ một khác biệt nhỏ trong cách tính cũng đủ thay đổi thời điểm nộp cả năm trời.
Diện lao động tri thức (kennismigrant) và năm tìm việc
Chủ lao động phải là bên bảo lãnh được công nhận. Chỉ doanh nghiệp, tổ chức được IND công nhận mới bảo lãnh được diện này. Danh sách bên bảo lãnh được công nhận đăng công khai trên trang IND; trước khi nhận lời mời, hãy kiểm tên doanh nghiệp trong danh sách.
Ngưỡng lương phụ thuộc độ tuổi và hoàn cảnh. Có mức cho người từ 30 tuổi trở lên, mức thấp hơn cho người dưới 30 và mức thấp nhất cho người vừa tốt nghiệp chuyển từ năm tìm việc. IND điều chỉnh các mức này hằng năm, không cần nhớ con số, chỉ cần kiểm bảng hiện hành.
Năm tìm việc cho người tốt nghiệp (zoekjaar hoogopgeleiden). Người tốt nghiệp từ trường đại học Hà Lan, hoặc từ một số trường xếp hạng cao trên thế giới, được cấp giấy phép cư trú một năm để tìm việc hay khởi nghiệp. Trong năm này được làm việc tự do; lợi lớn nhất là áp ngưỡng lương thấp khi chuyển sang lao động tri thức.
Đổi chủ lao động. Người lao động tri thức có thể đổi việc, nhưng chủ mới cũng phải là bên bảo lãnh được công nhận và lương phải đạt ngưỡng; thường có thời gian ân hạn để tìm việc khi mất việc. Bên bảo lãnh có nghĩa vụ thông báo cho IND khi hợp đồng chấm dứt.
Thẻ Xanh EU song song. Hà Lan cũng cấp Thẻ Xanh EU với ngưỡng riêng; diện này có lợi khi bạn có thể chuyển sang nước EU khác, còn diện lao động tri thức thường linh hoạt hơn về bằng cấp.
Hội nhập công dân (inburgering): yêu cầu thật sự
Muốn có giấy phép cư trú không thời hạn quốc gia, người nộp thường phải có bằng hội nhập công dân hoặc bằng cấp tương đương chứng minh trình độ tiếng Hà Lan và hiểu biết về xã hội Hà Lan. Trình độ yêu cầu phụ thuộc vào luật hội nhập áp dụng cho bạn: người đến theo luật hội nhập mới có hiệu lực từ năm 2022 thường phải đạt trình độ B1, trong khi những người thuộc luật cũ có mức thấp hơn. Bài thi gồm các phần nghe, nói, đọc, viết, hiểu biết xã hội Hà Lan và định hướng thị trường lao động.
Người lao động tri thức và gia đình thường không bị bắt buộc hội nhập để giữ giấy phép làm việc, nhưng khi muốn lên thường trú quốc gia thì bài thi lại trở thành điều kiện. Nhiều người Việt ở Hà Lan làm việc hoàn toàn bằng tiếng Anh nhiều năm, tới lúc xin thường trú mới bắt đầu học tiếng Hà Lan, và mất thêm một hai năm. Học sớm, dù mỗi tuần vài giờ, là cách rẻ nhất để không bị kẹt.
Tư cách thường trú dài hạn EU cũng có yêu cầu hội nhập ở Hà Lan. Một số trường hợp được miễn, như người có bằng cấp học bằng tiếng Hà Lan, người cao tuổi, người có vấn đề sức khoẻ được xác nhận. Danh mục miễn trừ và trình độ cụ thể do Cơ quan Giáo dục (DUO) và IND công bố; kiểm theo hoàn cảnh riêng.
Đoàn tụ gia đình ở Hà Lan: điều cần biết trước
Hà Lan cho phép đoàn tụ vợ chồng, bạn đời đăng ký và con chưa thành niên, nhưng có một số điều kiện riêng so với nhiều nước:
- Bài thi hội nhập cơ bản ở nước ngoài. Vợ chồng sang theo diện đoàn tụ với công dân Hà Lan hoặc người nước ngoài theo diện thường thường phải thi bài hội nhập cơ bản tại cơ quan đại diện trước khi được cấp thị thực dài hạn. Gia đình của lao động tri thức và Thẻ Xanh EU thường được miễn bài thi này.
- Thu nhập của người bảo lãnh. Phải đủ và bền vững theo mức IND quy định, thường so với mức lương tối thiểu.
- Độ tuổi. Cả người bảo lãnh và người được bảo lãnh thường phải từ 21 tuổi trở lên với diện vợ chồng.
- Quan hệ thật. Hôn nhân phải được đăng ký và công nhận; bạn đời chưa kết hôn phải chứng minh quan hệ lâu dài, độc quyền.
- Giấy tờ hộ tịch Việt Nam cần dịch và hợp pháp hoá theo yêu cầu của Hà Lan; có thể phải xác minh tại cơ quan đại diện.
Gia đình đi cùng sau 5 năm cũng có thể xin thường trú riêng nếu đáp ứng điều kiện. Nếu quan hệ chấm dứt trước khi có giấy phép độc lập, quyền cư trú có thể bị ảnh hưởng; luật có quy định bảo vệ trong một số trường hợp như bạo lực gia đình.
Giữ hồ sơ sạch trong 5 năm: những việc nhỏ cần làm đúng
Thường trú ở Hà Lan được quyết định bởi 5 năm lịch sử, không phải bởi ngày nộp đơn. Những việc nhỏ dưới đây, làm đều từ năm đầu, giúp tránh phần lớn rắc rối khi xét:
- Đăng ký địa chỉ đúng và kịp thời với chính quyền thành phố (gemeente) mỗi khi chuyển nhà. Hệ thống đăng ký dân cư là nguồn IND dùng để kiểm cư trú liên tục; sống ở một nơi mà đăng ký ở nơi khác có thể gây nghi vấn.
- Gia hạn giấy phép sớm, thường IND gửi thư nhắc trước vài tháng; đừng chờ đến tuần cuối. Nếu bên bảo lãnh là chủ lao động, nhắc phòng nhân sự nộp đúng hạn.
- Theo dõi số ngày ở nước ngoài. Chuyến về Việt Nam dài, công tác dài ngày ở nước khác có thể làm đứt mạch cư trú theo luật Hà Lan nếu vượt ngưỡng; ghi lại ngày đi, ngày về.
- Không tự ý nhận trợ cấp khi chưa hiểu loại trợ cấp đó có ảnh hưởng tới điều kiện thu nhập hay không; hỏi thành phố hoặc IND trước. Phụ cấp tiền thuê nhà, phụ cấp chăm sóc trẻ có quy định riêng.
- Giữ hợp đồng lao động, phiếu lương, xác nhận thuế hằng năm ở một thư mục; khi nộp đơn, việc chứng minh thu nhập bền vững sẽ nhanh hơn nhiều.
- Đi học tiếng Hà Lan và đăng ký thi hội nhập ngay khi đủ trình độ, không chờ năm thứ năm; lịch thi có lúc kín nhiều tuần.
Những việc này nghe đơn giản, nhưng phần lớn hồ sơ bị chậm hoặc bị từ chối ở Hà Lan không phải vì người nộp thiếu điều kiện lớn, mà vì một khoảng trống nhỏ trong lịch sử cư trú hoặc thu nhập không giải thích được.
Hồ sơ thường trú và những lý do IND hay từ chối
Hồ sơ xin cư trú không thời hạn thường được nộp trực tuyến hoặc qua mẫu đơn của IND, kèm bằng hội nhập, bằng chứng thu nhập (hợp đồng, phiếu lương các tháng gần nhất), và thông tin về lịch sử cư trú. IND tự tra nhiều dữ liệu qua hệ thống đăng ký dân cư (BRP), cơ quan thuế và bảo hiểm, nên tính nhất quán giữa những gì bạn khai và những gì hệ thống ghi nhận rất quan trọng.
Những lý do bị từ chối hay gặp: đứt mạch cư trú vì gia hạn trễ hoặc sống ở nước ngoài quá lâu trong 5 năm; thời gian ở diện tạm thời bị tính nhầm là không tạm thời; thu nhập không bền vững, ví dụ hợp đồng sắp hết mà chưa có hợp đồng mới; chưa có bằng hội nhập hoặc bằng ở trình độ không đúng luật áp dụng; đã từng nhận trợ cấp xã hội trong giai đoạn xét.
Hà Lan cũng là nước mà nhập quốc tịch thường đòi phải từ bỏ quốc tịch gốc, trừ một số ngoại lệ. Vì vậy, nhiều người Việt chọn giữ thường trú lâu dài thay vì nhập tịch. Các điều kiện cư trú, thời gian nhập tịch cũng đang được thảo luận để thay đổi, nên cần theo dõi trang IND thay vì tin tức rời rạc. Nếu cần có người cùng tính lại mốc 5 năm theo lịch sử giấy phép của mình, bạn có thể gửi thông tin qua form tư vấn miễn phí của Vĩnh Trú.
Câu hỏi thường gặp
Năm tìm việc có được tính vào 5 năm thường trú Hà Lan không?
Năm tìm việc là mục đích tạm thời, nên với thường trú quốc gia thường không được tính. Với thường trú dài hạn EU cách tính có thể khác. Dùng công cụ kiểm tra điều kiện trên trang IND hoặc hỏi IND theo lịch sử giấy phép cụ thể của mình.
Làm việc bằng tiếng Anh có cần học tiếng Hà Lan không?
Để làm việc thì không bắt buộc, nhưng để lên thường trú quốc gia và nhập quốc tịch thì gần như bắt buộc phải có bằng hội nhập, trừ khi được miễn. Học sớm giúp tránh bị trễ mốc nộp đơn khi đã đủ 5 năm.
Chủ lao động không phải bên bảo lãnh được công nhận thì có thuê được người Việt không?
Doanh nghiệp vẫn có thể thuê người nước ngoài theo giấy phép lao động thông thường, với thủ tục xét thị trường lao động dài và khó hơn, hoặc theo Thẻ Xanh EU. Diện lao động tri thức bắt buộc chủ lao động phải là bên bảo lãnh được công nhận.
Có thường trú Hà Lan rồi về Việt Nam lâu có mất không?
Có thể mất nếu bạn chuyển nơi sống chính ra khỏi Hà Lan hoặc ở nước ngoài quá lâu theo quy định. Trước chuyến đi dài, hãy kiểm quy định trên trang IND và giữ đăng ký cư trú, bảo hiểm phù hợp.
Tự kinh doanh ở Hà Lan có lên thường trú được không?
Có, nếu bạn cư trú theo diện tự kinh doanh đủ thời gian, thu nhập bền vững và có bằng hội nhập. Giấy phép tự kinh doanh ban đầu được xét theo hệ thống điểm, dựa trên giá trị gia tăng cho nền kinh tế Hà Lan; hồ sơ cần kế hoạch kinh doanh rõ ràng.