Thường trú nhân Canada phải có mặt thực tế tại Canada ít nhất 730 ngày, tức khoảng hai năm, trong mỗi khoảng thời gian năm năm. 730 ngày không cần liên tục: bạn có thể ở ba tháng, đi ba tháng, miễn tổng số ngày có mặt trong năm năm đủ. Năm năm được tính lùi từ ngày bị kiểm tra (hoặc từ ngày thành thường trú nhân nếu chưa đủ năm năm). Một số thời gian ở nước ngoài được tính như có mặt, chẳng hạn khi đi cùng vợ hoặc chồng là công dân Canada, hoặc khi làm việc toàn thời gian ở nước ngoài cho doanh nghiệp Canada.
Không đủ 730 ngày không làm bạn mất PR ngay lập tức. Tư cách chỉ mất sau một quyết định chính thức, thường phát sinh khi bạn nhập cảnh, khi xin giấy thông hành PRTD, hoặc khi tự nguyện từ bỏ. Nhưng một khi quyết định đã đưa ra, việc khôi phục rất khó. Bài này giải thích cách đếm để bạn tự kiểm, các ngoại lệ, và chuyện gì xảy ra khi thiếu ngày.
730 ngày trong năm năm: cửa sổ trượt nghĩa là gì
Quy định về nghĩa vụ cư trú nằm trong Đạo luật Di trú và Bảo vệ người tị nạn (IRPA). Điểm mấu chốt là năm năm không phải năm năm cố định tính từ ngày landing cho tới khi thẻ hết hạn, mà là năm năm tính lùi từ ngày bạn bị kiểm tra. Nếu bạn bị kiểm tra ngày 1 tháng 10 năm 2026, cửa sổ là từ 1 tháng 10 năm 2021 tới 1 tháng 10 năm 2026. Một năm sau, cửa sổ trượt thêm một năm.
Người thành thường trú nhân chưa đủ năm năm được tính từ ngày landing tới ngày kiểm tra, và chỉ cần chứng minh họ vẫn có thể đạt 730 ngày khi tròn năm năm. Ví dụ giả định: một người landing rồi về Việt Nam ngay, sau hai năm rưỡi quay lại; họ vẫn còn đúng hai năm rưỡi để ở đủ 730 ngày nên chưa vi phạm, nhưng không còn khoảng đệm nào.
Với cửa sổ trượt, những ngày có mặt cũ sẽ "rơi ra" khỏi cửa sổ theo thời gian. Người từng sống ở Canada ba năm liền rồi về Việt Nam có thể an toàn trong vài năm đầu, nhưng tới lúc những năm sống ở Canada trôi ra ngoài cửa sổ năm năm thì số ngày tụt dưới 730. Đây là bẫy phổ biến nhất với người cao tuổi về Việt Nam ở lâu.
Bất kỳ phần nào của một ngày có mặt ở Canada đều được tính là một ngày. Ngày bay đi và ngày bay về đều có thể được tính, miễn có mặt ở Canada trong ngày đó.
Các trường hợp ở ngoài Canada mà vẫn được tính
Luật cho phép một số khoảng thời gian ở nước ngoài được tính như có mặt tại Canada. Các ngoại lệ được hiểu khá hẹp và cần bằng chứng:
| Trường hợp | Điều kiện chính | Bằng chứng thường cần |
|---|---|---|
| Đi cùng vợ, chồng hoặc người sống chung là công dân Canada | Thật sự sống cùng người đó ở nước ngoài | Giấy kết hôn hoặc bằng chứng sống chung, bằng chứng quốc tịch của người kia, bằng chứng sống cùng nhau |
| Con đi cùng cha hoặc mẹ là công dân Canada | Con dưới tuổi theo quy định sống cùng cha hoặc mẹ | Khai sinh, bằng chứng quốc tịch của cha mẹ, bằng chứng sống cùng |
| Làm việc toàn thời gian ở nước ngoài cho doanh nghiệp Canada hoặc cơ quan công quyền Canada | Được phân công tạm thời ra nước ngoài và sẽ quay về làm cho doanh nghiệp đó; doanh nghiệp phải là doanh nghiệp Canada có hoạt động thật | Thư phân công, hợp đồng, bằng chứng doanh nghiệp có hoạt động ở Canada |
| Đi cùng vợ, chồng hoặc cha mẹ là thường trú nhân đang làm việc theo diện trên | Người thường trú nhân kia đáp ứng điều kiện làm việc cho doanh nghiệp Canada | Bằng chứng quan hệ và bằng chứng công việc của người kia |
Đi cùng vợ hoặc chồng là thường trú nhân bình thường (không làm việc theo diện doanh nghiệp Canada) không được tính. Làm việc cho công ty Việt Nam, kể cả công ty có đối tác ở Canada, hay tự làm việc từ xa cho khách hàng Canada cũng thường không được tính.
Một doanh nghiệp được lập ở Canada chỉ để giữ ngày cư trú cho chủ sở hữu, không có hoạt động thật, không được xem là doanh nghiệp Canada theo nghĩa của quy định.
Tự đếm ngày cư trú cho đúng
Nhiều người chỉ đếm ước chừng và phát hiện thiếu ngày khi đã muộn. Cách tự đếm dưới đây mất một buổi nhưng có thể tránh được rủi ro lớn:
- Lập danh sách mọi chuyến đi từ ngày landing hoặc từ năm năm trước: ngày rời Canada, ngày về. Nguồn: vé máy bay, dấu trong hộ chiếu Việt Nam, email đặt vé.
- Xin lịch sử xuất nhập cảnh từ Cơ quan Biên phòng Canada (CBSA) nếu không nhớ đủ; Canada ghi nhận việc ra vào bằng đường hàng không và qua biên giới với Mỹ.
- Tính số ngày có mặt trong cửa sổ năm năm tính lùi từ hôm nay, và cả từ ngày bạn dự định nhập cảnh lần tới.
- Đánh dấu khoảng nào thuộc ngoại lệ và gom bằng chứng cho khoảng đó.
- Lập kế hoạch tới trước: nếu định về Việt Nam dài ngày, tính ngày cuối cùng bạn phải quay lại để không tụt dưới 730.
Công cụ tính ngày trực tuyến của chính phủ cho mục đích nhập quốc tịch có thể giúp bạn tổ chức dữ liệu chuyến đi, nhưng nghĩa vụ cư trú của PR và điều kiện nhập quốc tịch là hai phép tính khác nhau với ngưỡng khác nhau; đừng lẫn.
Ai kiểm tra và khi nào thì bị xét
Nghĩa vụ cư trú không được kiểm tra tự động mỗi năm. Nó chủ yếu bị xét ở ba thời điểm. Thứ nhất, khi bạn nhập cảnh Canada: viên chức biên phòng có thể hỏi về thời gian ở ngoài và nếu cho rằng bạn không đáp ứng nghĩa vụ, có thể lập báo cáo dẫn tới quyết định. Thứ hai, khi bạn đang ở nước ngoài và xin giấy thông hành thường trú (PRTD) để về: viên chức thị thực xét luôn nghĩa vụ cư trú. Thứ ba, khi bạn nộp hồ sơ gia hạn thẻ PR, hồ sơ có thể được chuyển để xem xét kỹ hơn nếu số ngày khai không đủ.
Thường trú nhân luôn có quyền vào Canada. Viên chức biên phòng không thể từ chối cho bạn vào chỉ vì thiếu ngày, nhưng có thể lập báo cáo và chuyển vụ việc để quyết định. Người nhận được quyết định mất tư cách có quyền kháng cáo trong thời hạn ghi trong quyết định.
Ngoài ra, bạn có thể tự nguyện từ bỏ tư cách thường trú bằng biểu mẫu của IRCC. Một số người chọn cách này khi biết mình không còn đủ ngày và cần xin thị thực du lịch hoặc thị thực khác để vào Canada, vì một người còn tư cách PR nhưng không đủ ngày thì không thể xin thị thực khách. Từ bỏ là quyết định không quay lại được, cần cân nhắc kỹ.
Khi đã thiếu ngày: kháng cáo và lý do nhân đạo
Quyết định mất tư cách vì không đáp ứng nghĩa vụ cư trú có thể kháng cáo lên Phân ban kháng cáo di trú (Immigration Appeal Division, IAD). Thời hạn kháng cáo ngắn, tính bằng tuần, và ghi trong thư quyết định. Tại IAD, bạn có thể lập luận rằng quyết định sai về pháp lý hoặc thực tế (chẳng hạn bạn thật ra đủ ngày, hoặc thuộc ngoại lệ), hoặc rằng có lý do nhân đạo và từ thiện đáng để cho giữ tư cách dù thiếu ngày.
Khi xét lý do nhân đạo, IAD thường cân nhắc: thiếu bao nhiêu ngày, lý do ở ngoài Canada (bệnh tật của bản thân hay người thân, chăm sóc cha mẹ già, việc ngoài tầm kiểm soát), bạn có quay lại sớm nhất có thể khi lý do kết thúc không, mức gắn bó với Canada (gia đình, nhà, công việc, thuế), quyền lợi của trẻ em liên quan, và khó khăn nếu mất tư cách.
Ví dụ giả định: một người về Việt Nam chăm mẹ bệnh nặng hai năm, có giấy tờ y tế của mẹ, vẫn giữ nhà và khai thuế ở Canada, quay về ngay sau đám tang. Hồ sơ đó có câu chuyện rõ ràng. Ngược lại, một người về Việt Nam kinh doanh năm năm, không giữ gì ở Canada, chỉ quay lại khi thẻ sắp hết hạn, có ít cơ sở hơn nhiều.
Kháng cáo là thủ tục pháp lý nghiêm túc; người đang đối mặt quyết định mất tư cách nên tìm luật sư di trú hoặc tư vấn viên được cấp phép tại Canada. Với các câu hỏi chung trước khi tới bước đó, biểu mẫu tư vấn miễn phí của trang Vĩnh Trú nhận câu hỏi và trả lời qua email, không thay tư vấn pháp lý.
Người hay rơi vào tình huống thiếu ngày và cách chủ động
Từ những hồ sơ thường gặp trong cộng đồng người Việt, có vài nhóm hay vướng nghĩa vụ cư trú hơn cả. Nhận ra mình thuộc nhóm nào giúp lập kế hoạch sớm:
- Cha mẹ lớn tuổi được bảo lãnh, quen sống ở Việt Nam, về quê ở nhiều tháng mỗi năm. Cách chủ động: cả nhà cùng đếm ngày mỗi năm một lần, chọn trước mùa ở Canada và mùa ở Việt Nam sao cho tổng đủ.
- Người landing rồi quay về Việt Nam làm việc chờ thời điểm thuận lợi mới sang hẳn. Cách chủ động: tính ngày cuối cùng phải sang ở hẳn, và hiểu rằng năm năm đầu tính từ ngày landing.
- Gia đình "phi hành gia": vợ con ở Canada, chồng làm ăn ở Việt Nam, bay đi bay về. Người ở Việt Nam là thường trú nhân thì có nghĩa vụ riêng, không được tính theo vợ con.
- Người chăm cha mẹ bệnh ở Việt Nam. Cách chủ động: giữ giấy tờ y tế, giấy tờ chứng minh vai trò chăm sóc, giữ liên hệ với Canada, và quay lại ngay khi có thể.
Với mọi nhóm, cách tốt nhất vẫn là giữ một bảng ghi chuyến đi cập nhật sau mỗi lần bay, thay vì cố nhớ lại khi bị hỏi.
Những ngộ nhận về nghĩa vụ cư trú
"Thẻ còn hạn là còn an toàn." Thẻ chỉ là giấy tờ đi lại. Một người có thẻ còn bốn năm vẫn có thể bị xét ngay ở sân bay nếu khai chỉ ở Canada vài tháng trong năm năm qua.
"Vào bằng đường bộ từ Mỹ là không bị kiểm tra." Viên chức ở cửa khẩu đường bộ có cùng quyền hạn như ở sân bay. Việc thẻ hết hạn không chặn bạn ở biên giới đường bộ không có nghĩa nghĩa vụ cư trú được bỏ qua.
"Có nhà, có tài khoản ngân hàng ở Canada là đủ." Luật đếm ngày có mặt thực tế, không đếm tài sản. Tài sản, thuế, gia đình chỉ có ý nghĩa ở bước xét lý do nhân đạo, khi bạn đã thiếu ngày.
"Con nhỏ ở Việt Nam với ông bà thì không sao." Con là thường trú nhân cũng có nghĩa vụ cư trú riêng. Con sống ở Việt Nam với ông bà, không đi cùng cha mẹ là công dân, không được tính ngoại lệ.
Câu hỏi thường gặp
Đi du lịch ngắn ngày qua Mỹ có bị trừ ngày cư trú không?
Những ngày bạn có mặt ở Mỹ không được tính là có mặt ở Canada, trừ phần của ngày bạn rời đi và ngày quay về khi có mặt ở Canada trong ngày đó. Chuyến đi ngắn ít ảnh hưởng, nhưng nhiều chuyến cộng lại có thể đáng kể.
Nghĩa vụ cư trú có khác yêu cầu ngày cư trú để nhập quốc tịch không?
Khác. Thường trú nhân cần 730 ngày trong năm năm để giữ tư cách. Muốn nhập quốc tịch, theo quy định hiện hành cần có mặt ít nhất 1.095 ngày trong năm năm trước ngày nộp đơn, cùng các điều kiện khác. Đủ 730 ngày không có nghĩa đủ điều kiện quốc tịch.
Đang ở Việt Nam mà thiếu ngày thì có nên về Canada ngay không?
Nếu bạn còn thẻ hợp lệ, việc quay về có thể bị xét ngay tại cửa khẩu. Nếu cần PRTD, việc xin giấy cũng là lúc bị xét. Mỗi trường hợp khác nhau tuỳ số ngày thiếu và lý do. Nên tìm tư vấn pháp lý có giấy phép trước khi quyết định.
Thời gian học ở nước ngoài có được tính không?
Thông thường không. Học ở nước ngoài không nằm trong các ngoại lệ, trừ khi đi cùng cha mẹ hoặc vợ chồng là công dân Canada. Người trẻ là thường trú nhân đi học đại học ở nước khác cần tính ngày cẩn thận.
Mất tư cách PR rồi có xin lại được không?
Không có thủ tục "khôi phục" đơn giản. Người đã mất tư cách phải nộp lại từ đầu theo một diện thường trú mà mình đủ điều kiện, như mọi người nước ngoài khác. Muốn vào Canada trong thời gian đó phải xin thị thực tạm trú.