Một đứa trẻ có cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam nhưng đang mang hộ chiếu nước ngoài có ba khả năng khi về sống lâu dài: được xác định là đã có hoặc đăng ký quốc tịch Việt Nam, ở theo thẻ tạm trú ký hiệu TT do cha hoặc mẹ Việt bảo lãnh, hoặc sau ba năm tạm trú liên tục thì xin thẻ thường trú. Đường nào hợp phụ thuộc trước hết vào việc đứa trẻ có quốc tịch Việt Nam hay chưa, điều mà nhiều gia đình không biết rõ.
Câu hỏi này đặt ra khi một gia đình người Việt từ Nhật, Hàn, Đức, Mỹ hồi hương cùng con sinh ở nước ngoài, hoặc khi người Việt ly hôn với vợ, chồng nước ngoài và đưa con về nuôi. Chọn sai đường ngay từ đầu có thể khiến gia đình mất nhiều năm gia hạn giấy tờ không cần thiết, hoặc ngược lại, tưởng con là công dân Việt Nam trong khi giấy tờ chưa hoàn tất.
Bước đầu tiên: con đã có quốc tịch Việt Nam chưa
Luật Quốc tịch Việt Nam áp dụng nguyên tắc huyết thống là chính. Trẻ em sinh ra có cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam, người kia là người nước ngoài, thì có quốc tịch Việt Nam nếu cha mẹ thoả thuận bằng văn bản chọn quốc tịch Việt Nam cho con vào thời điểm đăng ký khai sinh. Trường hợp sinh ra trên lãnh thổ Việt Nam mà cha mẹ không thoả thuận được thì trẻ có quốc tịch Việt Nam.
Điều đó có nghĩa là một đứa trẻ sinh ở Tokyo, có mẹ Việt và cha Nhật, mang hộ chiếu Nhật, chưa chắc đã có quốc tịch Việt Nam. Nếu khi sinh cha mẹ chỉ đăng ký khai sinh với chính quyền Nhật, chưa đăng ký khai sinh tại cơ quan đại diện Việt Nam và chưa có thoả thuận chọn quốc tịch Việt Nam, thì về mặt giấy tờ Việt Nam đứa trẻ vẫn đang là người nước ngoài. Ngược lại, nếu cha mẹ đã đăng ký khai sinh tại đại sứ quán Việt Nam và chọn quốc tịch Việt Nam, đứa trẻ có thể được cấp hộ chiếu Việt Nam và về nước như một công dân.
Cũng cần biết pháp luật của nước kia về việc mang hai quốc tịch. Có nước cho phép trẻ giữ nhiều quốc tịch đến tuổi trưởng thành rồi buộc chọn một, có nước tự động mất quốc tịch nếu chủ động nhận quốc tịch khác. Quyết định đăng ký quốc tịch Việt Nam cho con nên dựa trên hiểu biết cả hai phía, không chỉ vì tiện cho việc về Việt Nam. Thủ tục quốc tịch thuộc cơ quan tư pháp và cơ quan đại diện, chi tiết nên hỏi trực tiếp nơi tiếp nhận.
Ba tình huống thường gặp và hướng xử lý
Bảng dưới gom các tình huống gia đình hay gặp nhất. Đây là hướng đi ban đầu để hỏi cơ quan có thẩm quyền, không thay cho ý kiến của họ:
| Tình huống | Hướng thường gặp | Điểm cần kiểm |
|---|---|---|
| Con sinh ở nước ngoài, cha hoặc mẹ Việt, đã đăng ký khai sinh tại đại sứ quán Việt Nam và chọn quốc tịch Việt Nam | Con là công dân Việt Nam, có thể xin hộ chiếu Việt Nam và đăng ký cư trú như công dân | Giấy khai sinh Việt Nam, quy định của nước kia về hai quốc tịch |
| Con sinh ở nước ngoài, chỉ có giấy khai sinh và hộ chiếu nước ngoài | Xem xét đăng ký khai sinh, xác định quốc tịch theo thủ tục hộ tịch; trong lúc chờ có thể ở theo thẻ TT | Văn bản thoả thuận của cha mẹ, giấy tờ của người cha hoặc mẹ Việt |
| Con riêng của vợ hoặc chồng nước ngoài, không có quan hệ huyết thống với người Việt | Không phải “con của công dân Việt Nam” trừ khi có quan hệ con nuôi hợp pháp; diện giấy tờ phụ thuộc người cha, mẹ nước ngoài | Diện thị thực của cha, mẹ ruột; điều kiện nuôi con nuôi nếu tính tới |
Trong cả ba tình huống, giấy tờ quan hệ cha mẹ, con cấp ở nước ngoài thường cần hợp pháp hoá lãnh sự và dịch sang tiếng Việt có chứng thực, trừ khi được miễn theo điều ước. Tên con trên giấy khai sinh nước ngoài và giấy tờ Việt Nam cần nhất quán, vì sai một chữ cái cũng khiến các hồ sơ sau phải đính chính.
Nếu con vẫn là người nước ngoài: thẻ TT và lộ trình thường trú
Thẻ tạm trú TT cho con. Người nước ngoài là con của công dân Việt Nam thuộc đối tượng được cấp thị thực và thẻ tạm trú ký hiệu TT. Cha hoặc mẹ Việt đứng ra bảo lãnh, nộp hồ sơ tại phòng quản lý xuất nhập cảnh công an cấp tỉnh nơi mình cư trú hoặc theo hướng dẫn của Cục Quản lý xuất nhập cảnh. Thẻ có thời hạn tối đa ba năm và ngắn hơn hộ chiếu của con.
Hộ chiếu trẻ em hết hạn nhanh. Nhiều nước cấp hộ chiếu trẻ em thời hạn ngắn, có nơi chỉ năm năm. Vì thẻ tạm trú không dài hơn hộ chiếu, con có thể phải làm lại thẻ thường xuyên. Đổi hộ chiếu cho con ngay khi còn một hai năm, kết hợp với lịch gia hạn thẻ, giúp giảm số lần đi lại.
Đi lên thường trú. Sau ba năm tạm trú liên tục, con có thể được cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam đang thường trú tại Việt Nam bảo lãnh xin thẻ thường trú. Với trẻ chưa thành niên, cha mẹ hoặc người giám hộ ký thay một số giấy tờ; lý lịch tư pháp thường không đặt ra với trẻ nhỏ theo cách như người lớn, nhưng yêu cầu cụ thể cần hỏi cơ quan tiếp nhận.
Khi nào nên cân nhắc quốc tịch thay vì thường trú. Nếu con đủ điều kiện xác định hoặc đăng ký quốc tịch Việt Nam, đó thường là giải pháp ổn định hơn thẻ thường trú: không phải cấp đổi thẻ, có hộ chiếu Việt Nam, có đầy đủ quyền công dân. Thường trú hợp lý hơn khi con không thể hoặc gia đình chưa muốn mang quốc tịch Việt Nam vì lý do của nước kia.
Chuyện học hành của trẻ mang hộ chiếu nước ngoài
Học sinh mang quốc tịch nước ngoài có thể học ở trường quốc tế, trường song ngữ tư thục, và trong nhiều trường hợp ở trường công lập. Việc nhận học sinh nước ngoài vào trường công lập phụ thuộc quy định của ngành giáo dục và hướng dẫn của từng địa phương; một số nơi yêu cầu giấy tờ cư trú hợp lệ, giấy khai sinh có bản dịch, và có khi kiểm tra trình độ tiếng Việt để xếp lớp. Gia đình nên liên hệ trực tiếp với trường dự định cho con học và phòng giáo dục cấp xã hoặc sở giáo dục cấp tỉnh từ trước khi về.
Trẻ lớn lên ở nước ngoài thường gặp khó với tiếng Việt viết, môn ngữ văn và lịch sử. Một năm học bổ túc tiếng Việt, hoặc chọn trường có chương trình hỗ trợ học sinh về từ nước ngoài, giúp con hoà nhập nhẹ nhàng hơn. Ngược lại, nhiều gia đình muốn giữ khả năng quay lại hệ thống giáo dục nước kia, nên chọn trường có chương trình quốc tế để tiện chuyển tiếp.
Hồ sơ học tập ở nước ngoài như học bạ, giấy xác nhận lớp đã học cần được dịch và có khi phải hợp pháp hoá để trường Việt Nam công nhận trình độ. Chuẩn bị những giấy này trước khi rời nước cũ dễ hơn nhiều so với xin từ xa sau đó.
Ngoài trường học, trẻ mang hộ chiếu nước ngoài cũng cần giấy tờ cho những việc thường ngày như tiêm chủng, khám bệnh, tham gia câu lạc bộ thể thao hay thi chứng chỉ. Sổ tiêm chủng ở nước ngoài nên được dịch để cơ sở y tế Việt Nam biết con đã tiêm những gì, tránh tiêm trùng hoặc bỏ sót mũi nhắc lại.
Trình tự gợi ý cho gia đình sắp hồi hương cùng con
Ví dụ giả định: anh Minh làm kỹ sư ở Đức mười năm, vợ người Đức, con gái tám tuổi mang hộ chiếu Đức. Cả nhà dự định về Đà Nẵng sống. Trình tự có thể như sau:
- Hỏi đại sứ quán Việt Nam tại Đức về khả năng đăng ký khai sinh, xác định quốc tịch Việt Nam cho con, và hỏi cơ quan Đức về hệ quả với quốc tịch Đức của con.
- Nếu chưa làm quốc tịch, chuẩn bị giấy khai sinh Đức hợp pháp hoá lãnh sự, giấy chứng nhận kết hôn đã ghi chú tại Việt Nam, hộ chiếu Đức của con còn hạn dài.
- Về Việt Nam: anh Minh đăng ký thường trú của mình tại Đà Nẵng nếu chưa có, rồi bảo lãnh vợ và con cấp thẻ tạm trú TT.
- Xin học bạ, giấy xác nhận học tập của con ở Đức trước khi đi; liên hệ trường ở Đà Nẵng về điều kiện nhận học sinh nước ngoài.
- Sau ba năm tạm trú liên tục, xem xét hồ sơ thường trú cho vợ và con, hoặc tiếp tục thủ tục quốc tịch cho con nếu phù hợp.
Thứ tự trên tránh tình huống phổ biến: cả nhà về rồi mới phát hiện người cha chưa có đăng ký thường trú tại Việt Nam nên chưa đủ điều kiện làm người bảo lãnh, hoặc giấy tờ hôn nhân chưa được ghi chú nên hồ sơ của mẹ và con đều phải chờ.
Khi cha mẹ ly hôn và con về Việt Nam với một bên
Một tình huống nhạy cảm là cha mẹ ly hôn ở nước ngoài, người Việt được quyền nuôi con và đưa con về Việt Nam. Bản án hoặc quyết định ly hôn, giao con của toà án nước ngoài có thể cần được công nhận tại Việt Nam để có hiệu lực trong các thủ tục hộ tịch, cư trú. Không có giấy tờ này, việc người cha hoặc mẹ Việt một mình đứng ra bảo lãnh, đăng ký cho con có thể gặp vướng.
Nếu người kia không đồng ý cho con rời nước cũ, việc đưa con về có thể đụng tới quy định quốc tế về bắt cóc trẻ em xuyên biên giới ở các nước có tham gia điều ước liên quan, cũng như pháp luật của nước đó. Đây là lĩnh vực cần luật sư am hiểu cả hai hệ thống pháp luật, không nên tự xử lý theo kinh nghiệm truyền miệng.
Trong mọi trường hợp, giấy tờ cư trú của con tại Việt Nam nên hợp lệ ngay từ ngày đầu. Một đứa trẻ quá hạn tạm trú vì người lớn bất đồng là thiệt thòi cho chính đứa trẻ, ảnh hưởng tới việc học và hồ sơ sau này. Chi tiết thủ tục kiểm tại Cục Quản lý xuất nhập cảnh hoặc công an cấp tỉnh nơi gia đình cư trú.
Nếu chưa chắc con đang mang quốc tịch nào và nên đi đường nào, bạn có thể gửi thông tin qua form tư vấn miễn phí của Vĩnh Trú; câu trả lời cuối cùng vẫn thuộc cơ quan hộ tịch và quản lý xuất nhập cảnh.
Câu hỏi thường gặp
Con sinh ở Mỹ có mẹ Việt, đang có hộ chiếu Mỹ, có tự động là công dân Việt Nam không?
Không tự động trong mọi trường hợp. Theo Luật Quốc tịch, trẻ có cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam có quốc tịch Việt Nam nếu cha mẹ thoả thuận chọn khi đăng ký khai sinh. Nếu chưa đăng ký khai sinh với phía Việt Nam, cần hỏi cơ quan đại diện hoặc cơ quan tư pháp về thủ tục xác định quốc tịch.
Con có cả hộ chiếu Việt Nam và hộ chiếu nước ngoài thì nhập cảnh Việt Nam bằng hộ chiếu nào?
Công dân Việt Nam nên dùng hộ chiếu Việt Nam khi nhập cảnh, xuất cảnh Việt Nam để thống nhất tư cách công dân. Khi dùng hộ chiếu nước ngoài, trẻ được coi như người nước ngoài và phải có thị thực hoặc diện miễn thị thực phù hợp. Nên hỏi trước nếu có tình huống đặc biệt.
Con riêng của vợ người nước ngoài có được chồng Việt bảo lãnh thẻ TT không?
Con riêng không có quan hệ cha con theo pháp luật với người chồng Việt, nên thường không thuộc diện con của công dân Việt Nam. Giấy tờ cư trú của trẻ phụ thuộc diện của người mẹ hoặc cha ruột. Việc nhận con nuôi là thủ tục riêng, có điều kiện chặt và cần hỏi cơ quan tư pháp.
Trẻ mang hộ chiếu nước ngoài có được học trường công lập ở Việt Nam không?
Nhiều trường công lập có nhận học sinh nước ngoài khi có giấy tờ cư trú hợp lệ và hồ sơ học tập đã dịch, nhưng điều kiện cụ thể do ngành giáo dục và từng địa phương hướng dẫn. Nên liên hệ trường và sở giáo dục cấp tỉnh trước, tránh về rồi mới chuẩn bị giấy tờ.
Thẻ thường trú của trẻ em có phải cấp đổi khi con lớn không?
Thẻ thường trú có kỳ cấp đổi định kỳ theo luật, và ảnh, thông tin hộ chiếu của trẻ thay đổi nhanh. Khi con đổi hộ chiếu hoặc có thay đổi nhân thân, gia đình nên làm thủ tục cập nhật theo hướng dẫn của cơ quan quản lý xuất nhập cảnh để thẻ luôn khớp với hộ chiếu.
Đăng ký quốc tịch Việt Nam cho con có làm con mất quốc tịch nước kia không?
Điều này do pháp luật nước kia quyết định, không phải luật Việt Nam. Có nước chấp nhận hai quốc tịch, có nước hạn chế. Trước khi làm thủ tục, nên hỏi cơ quan quốc tịch hoặc đại sứ quán của nước kia để biết hệ quả với con.